Scelsi ο Μυστικός Ι

*

1. Η μουσική μπορεί δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τον ήχο. Ο ήχος μπορεί να υπάρξει χωρίς τη μουσική. Ας ξεκινήσουμε μ’ αυτήν την σκέψη.

2. Σας έχω πει την ιστορία με την ψείρα; Μια φορά κι έναν καιρό ήταν κάποιος που ήθελε να μάθει τοξοβολία. Η τοξοβολία είναι μια από τις ασκήσεις πειθαρχίας του Ζεν. Πηγαίνει λοιπόν στον δάσκαλο του Ζεν και του λέει:
- Δάσκαλε θέλω να μάθω τοξοβολία.
- Ωραία, αλλά πρώτα πρέπει να καταφέρεις να δεις την καρδιά της ψείρας.
- Εντάξει, τι πρέπει να κάνω;
- Είναι πολύ εύκολο. Πάρε δυο ξύλα κι ακούμπησέ τα στο έδαφος σε απόσταση ενάμιση μέτρου. Δέσε τώρα μια κλωστή ανάμεσα στα δυο ξύλα και πάρε μια ψείρα, υπάρχουν αρκετές εδώ γύρω, και βάλε την πάνω στην κλωστή. Η ψείρα θα πηγαινοέρχεται πάνω στην κλωστή μέχρι να ψοφήσει. Δεν μπορεί να ξεφύγει από το σχοινί, ούτε να πετάξει.
- Ναι, θα το κάνω.
- Ξάπλωσε τώρα κάτω από την κλωστή και παρακολούθησε το πηγαινέλα της ψείρας.
- Για πόσο καιρό δάσκαλε;
- Για πολύ, πολύ καιρό μέχρι να δεις την καρδιά της ψείρας να κτυπά.
Ο άνδρας αποφασίζει να προσπαθήσει. Ξαπλώνει κάτω από την κλωστή. Παρατηρεί με προσοχή την ψείρα να πηγαινοέρχεται πάνω στην κλωστή.
Όλοι γνωρίζετε ότι αν παρατηρήσει κανείς με προσοχή ένα αντικείμενο για πολύ ώρα το αντικείμενο μεγαλώνει. Αρχίζει να βλέπει πολλές από τις λεπτομέρειες του αντικειμένου.
Ο άνδρας της ιστορίας μας στέκεται ξαπλωμένος κάτω από την κλωστή για πολύ, πολύ καιρό (οι κινέζικες ιστορίες παίρνουν πολύ χρόνο). Ξάφνου μια μέρα αρχίζει να βλέπει την ψείρα να μεγαλώνει. Μέρες αργότερα βλέπει κάτι να κτυπά ρυθμικά στην ψείρα. Ήταν η καρδιά της!
Μ’ αυτόν τον τρόπο ακούει τον ήχο κανείς. Το ένιωσα χωρίς να έχω διαβάσει την παραπάνω ιστορία. Μου συνέβη όταν ήμουν άρρωστος και νοσηλευόμουν σε κλινική [ψυχιατρική κλινική]. Πάντα υπάρχουν πιάνα σε τέτοιες κλινικές, αλλά σχεδόν κανείς δεν τ’ ακουμπά. Έπαιζα στο πιάνο: ντο… ντο… ρε… ρε… Όπως έπαιζα κάποιος είπε: “τούτος δω είναι πιο τρελός κι από μας.”
Αν παίξεις ένα ήχο για πολύ ώρα, ο ήχος “μεγαλώνει”. Γίνεται τόσο μεγάλος ώστε αρχίζεις να ακούς τους αρμονικούς του, γίνεται μεγαλύτερο το μέσα του. Ο ήχος σε αγκαλιάζει, σε γεμίζει, σε περικυκλώνει, κολυμπάς μέσα του. Αλλά ο ήχος είναι γεννήτορας και καταστροφέας μαζί. Μπορεί να θεραπεύσει, αλλά και να καταστρέψει. Ακούς έναν ήχο, σε περικυκλώνει, γίνεσαι μέρος του, σε καταβροχθίζει και δεν χρειάζεσαι κανέναν άλλο ήχο, τα πάντα υπάρχουν σ’ αυτόν τον ήχο, όλο το σύμπαν είναι αυτός ο ήχος. Όλοι οι ήχοι περιέχονται σ’ αυτόν τον ήχο από την αρχή.

3. Δεν έχεις ιδέα για το τι κρύβεται σε έναν και μόνο ήχο. Υπάρχει αντίστιξη, ηχοχρώματα που εναλλάσσονται, αρμονικοί που τον κάνουν να ακούγεται διαφορετικός και ταυτόχρονα τον διαπερνούν μέχρι τον πυρήνα του. Μέσα σε έναν ήχο υπάρχουν κινήσεις προς τα μέσα του και προς τα έξω του. Μόλις ο ήχος μεγαλώσει γίνεται μέρος του σύμπαντος. όσο μικρός κι αν φαίνεται ένας ήχος τα περιέχει όλα.

4. Ο ήχος είναι σφαιρικός παρόλο που στην πρώτη του ακρόαση φαίνεται δισδιάστατος. Κάθε τι που είναι σφαιρικό έχει ένα κέντρο. Μόνο αυτός που φτάνει στο κέντρο του ήχου είναι μουσικός. Αυτός που δεν το καταφέρνει είναι ερασιτέχνης μουσικός. Στον ερασιτέχνη αξίζει σεβασμός, αλλά δεν είναι πραγματικός μουσικός, πραγματικός καλλιτέχνης.

5. Τι είναι η καλλιτεχνική δημιουργία; Είναι η ικανότητα να σταματάς την κίνηση, να παγώνεις μια στιγμή του χρόνου, να την αποσπάς [από τον χρόνο] και να μεταφράζεις αυτή την κίνηση σε ένα λεκτικό, ηχητικό ή πλαστικό υλικό με όλη την ψυχή σου.

6. Η Τέχνη είναι εύκολη, ή δεν είναι.

7. Δεν είμαι συνθέτης… Σύνθεση σημαίνει: να συνδυάζεις διαφορετικά αντικείμενα, componere, δεν είναι αυτό που κάνω. Δεν είναι αυτό η μουσική μου. Δεν είναι δωδεκαφθογγική. Δεν είναι ποϊντιλιστική. Δεν είναι μινιμαλιστική. Τι είναι λοιπόν; Κανείς δεν ξέρει. Οι ήχοι είναι μόνο ενδύματα. Αλλά αυτό που βρίσκεται κάτω από τα ενδύματα είναι το ενδιαφέρον. Δεν νομίζετε;

Από τη Κατάθλιψη στη Μία Νότα

- στην Αρχή ήταν Μια μόνο Νότα -

Φρικιώ στο κτύπημα των πάσης φύσεως κουδουνιών, του τηλεφώνου, του σπιτιού, του ηλεκτρονικού πιεσόμετρου μου με έγχρωμη οθόνη αφής, του νοητού πλέον αλλά όχι λιγότερο πραγματικού κουδουνιού για να μπω στην τάξη… Ποιος να το περίμενε ότι σήμερα θα μου κτυπούσε το κουδούνι ο κόμης της Ayala Valva! Δεν ήμουν τελείως απροετοίμαστος όμως, ζώντας με γάτες τόσα χρόνια έχω αναπτύξει κάποιο ένστικτο και για τα κακά και για τα - λιγότερο συνηθισμένα - καλά. Κατέβηκα τις σκάλες με μια κρυφή ελπίδα. Όχι σε μια τόσο όμορφη μέρα δεν θα μπορούσε να ήταν ο λογαριασμός της ΔΕΗ. [διαβάζεται ασθμαίνοντας χωρίς στάση στα σημεία στίξης]: Ο φάκελος ήταν μεγάλος και εξείχε από το γραμματοκιβώτιο, κίτρινος χαρτονένιος, United States Postal Service, κοντά είμαστε, sheetmusicplus, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πια, σκίζω το φάκελο καθώς ανεβαίνω δυο - δυο τα ξύλινα τριζάτα σκαλοπάτια για να μη με προλάβει η σπιτονοικοκυρά μου και αρχίζει να μου φωνάζει για τις γάτες που ταΐζω στο δρόμο, μέχρι να φτάσω στο πρόθυρο έχω ανασύρει στο χλωμό φως του διαδρόμου το πολύτιμο περιεχόμενο του κίτρινου χαρτονένιου φάκελου, κρεμ εξώφυλλο, Giacinto Scelsi με εικοσάρια σε πρώτη εκτίμηση Times New Roman Regular, θα προτιμούσα την Minion Pro Condensed, τέτοια ώρα τέτοια λόγια, Quatro Pezzi καμιά εικοσαριά points μεγαλύτερα με την ίδια γραμματοσειρά αλλά πλαγιαστά και έντονα και από κάτω εντός παρενθέσεως: su una nota sola, μετά κενό, στο ¼ περίπου από το κάτω μέρος του εξώφυλου η πικτογραμματική υπογραφή του Scelsi καλύπτει κατά πλάτος τη σελίδα, υπογραμμισμένος ο εκδοτικός με sans serif γραμματοσειρά, στ’ αριστερά το Logo του, το Editions σε πλήρη στοίχιση με το Salabert, Θεέ μου ψηλά στους σχετικιστικούς ουρανούς, συμβαίνουν και ευχάριστα πράγματα σ’ αυτόν τον κόσμο τον καλλίτερο απ’ όλους τους δυνατούς! Επιρρεπής στις λιποθυμίες σε κοινή θέα, ένοιωσα σαν την τσελίστα Francis-Marie Uitti, αναφέρει ότι στην πρώτη συνάντησή της με τον κόμη - γητευτή τα γαλάζια διαπεραστικά του μάτια την έκαναν να λιποθυμήσει…

Το είχε προβλέψει ο μελετητής του Γκαίτε, μεταφιλόσοφος και πατριάρχης της ανθρωποσοφίας Rudolph Steiner (1861-1925) στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, αλλά και ο Γαλλοαμερικανός συνθέτης Dane Rudhyar (1895-1985). Mια νότα, οι ανώτεροι αλλά και οι κατώτεροι αρμονικοί της, είναι επαρκές πρωτογενές υλικό για τη σύνθεση ενός μουσικού έργου. Ο Steiner υπέθεσε ότι η προσεκτική ακρόαση ενός φθόγγου μπορεί να αποκαλύψει τον εσωτερικό πλούτο ενός ανθρώπου και ταυτόχρονα να αναδείξει το μυστικό προσωπικό μας φθόγγο. Για σκεφθείτε, στον καθένα από μας αρέσει ένα χρώμα, ένα άρωμα, μια γεύση, γιατί να μην μας αρέσει και ένας συγκεκριμένος φθόγγος, μια συχνότητα δηλαδή! Θα έλεγα ότι με πειραματισμό θα μπορούσαμε να βρούμε, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Steiner, την ιδιοσυχνότητα μας. Από την άλλη ο Rudhyar στο The Rebirth of Hindu Music του 1928, μιλά για το πλήρωμα ενός φθόγγου το οποίο έρχεται με τη διαρκή και προσεκτική ακρόαση ενός φθόγγου όταν κορέννυται το ηχητικό φάσμα. O Rudhyar εισάγει επίσης την έννοια του ζώντος φθόγγου, ο φθόγγος θεωρείται ως ζωντανό κύτταρο, συντίθεται από οργανική ύλη, είναι ένας μικρόκοσμος που αντανακλά πιστά τον μακρόκοσμο, τους νόμους του, τους κύκλους του, το κέντρο του … Ο πνευματικός φθογγικός κόσμος του Rudhyar επηρέασε βαθειά και την εξέλιξη της συνθέτιδος Ruth Crawford.

Μέχρι το 1948 ο Scelsi έχει πειραματιστεί με διάφορα συνθετικά στυλ, τον ιμπρεσιονισμό, τη μηχανιστική μουσική, το νεοκλασικισμό και την ελεύθερη ατονικότητα. Η κράση των διάφορων συνθετικών μεθόδων που δοκίμασε για τη δημιουργία μιας συνεπούς μουσικής γλώσσας στο Κουαρτέτο Εγχόρδων Νο.1 (1944) και στο La Nascita del Verbo (1948), του έδωσε αποτελέσματα που δεν τον ικανοποιούσαν. Για τέσσερα χρόνια, από το 1948 μέχρι το 1952, ο Scelsi περνά μια σοβαρή κρίση, νευρική και καλλιτεχνική συνάμα, η οποία τον οδηγεί σε μια συνθετική σιωπή. Εισάγεται σε μια ακριβή κλινική στην Ελβετία και όταν οι ιατρικές πρακτικές νοιώθει ότι δεν τον βοηθούν ακολουθεί μια αυτοσχέδια θεραπεία: παίζει συνεχόμενα μια νότα στο πιάνο και ακροάται προσεκτικά τον ήχο της. Ένας ιδιότυπος μουσικός διαλογισμός που τον οδηγεί σε μια μυστικιστική αποκάλυψη, στην αιφνίδια φώτιση, στο satori του Ζεν.

Σε μια συνέντευξη του στον Franck Mallet το 1987, ένα χρόνο πριν πεθάνει ο Scelsi περιγράφει ως εξής την ανακάλυψη που προέκυψε απ’ αυτήν την άσκηση:
Με την επανάληψη ενός φθόγγου για ώρα ο φθόγγος μεγαλώνει, μεγαλώνει τόσο ώστε να μπορείς να αντιληφθείς μια αρμονία να αναπτύσσεται μέσα απ’ αυτόν… Όταν μπαίνεις σ’ έναν ήχο, ο ήχος σε αγκαλιάζει, γίνεσαι μέρος αυτού του ήχου. Σιγά - σιγά σε απορροφά και δεν έχεις ανάγκη πλέον άλλου ήχου… Όλοι οι δυνατοί ήχοι εμπεριέχονται εντός του.

Βρίσκω πολύ ενδιαφέροντα και ανατρεπτικά συνάμα μιας ευρέως διαδομένης αντίληψης, αυτά που γράφει στο Son et musique:
Θα πω μόνον γενικά ότι η κλασσική δυτική μουσική εστίασε αποκλειστικά την προσοχή της στο πλαίσιο, στη μουσική φόρμα δηλαδή. Παραμέλησε τη σπουδή των νόμων της ηχητικής ενέργειας, το να σκεπτόμαστε τη μουσική με ενεργειακούς όρους, αυτό που είναι η ζωή δηλαδή. Παρήγαγε έτσι χιλιάδες θαυμαστά πλαίσια τα οποία τις περισσότερες φορές είναι μάλλον άδεια, αποτελέσματα μιας κατασκευαστικής φαντασίας, η οποία είναι πολύ διαφορετική από την δημιουργική [φαντασία]. Οι μελωδίες κινούνται από φθόγγο σε φθόγγο , αλλά τα διαστήματα είναι κενές άβυσσοι επειδή οι φθόγγοι στερούνται ηχητικής ενέργειας. Ο εσωτερικός χώρος είναι άδειος.

Ο Scelsi είχε γράψει μουσική πάνω σε ένα φθόγγο πριν το 1959, το Τρίο για Έγχορδα είναι ένα παράδειγμα, τα Quattro Pezzi είναι όμως ένα ορόσημο στην καλλιτεχνική του δημιουργία. Η σπουδαιότητα του έργου έγκειται στην εστίαση σε ένα φθόγγο, στην εφαρμογή τεχνικών για το ζωντάνεμα του και στην ηχοχρωματική του διαφοροποίηση. Οι φθόγγοι στους οποίους εστιάζει κάθε ένα από τα τέσσερα κομμάτια είναι: F, B, Ab και Α. Οι φθόγγοι F – B σχηματίζουν ένα τρίτονο, το Αb χωρίζει αυτό το τρίτονο σε δύο τρίτες μικρές, το Α του τέταρτου κομματιού σχηματίζει με το Αb του τρίτου, ημιτόνιο (2μ) και με το B του δεύτερου, τόνο (2Μ) [ερμηνεία Giulio Castagnoli].

Παραθέτω τώρα τις πρώτες σελίδες της παρτιτούρας των καθενός από τα Τέσσερα Κομμάτια:

No.1

No.2

No.3

No.4

Εδώ μια εκτέλεση των Quatro Pezzi από τον Johannes Kalitzke και την Wiener Rundfunkorchester. Μαζί τα αριστουργηματικά Uaxuctum και La Nascita del Verbo.

Ο Scelsi και ο Χρήστου ήταν φίλοι, μοιράζονταν κοινά μουσικά, φιλοσοφικά και μεταφυσικά ενδιαφέροντα. Είχε επισκεφθεί την Ελλάδα και μέσω του Χρήστου είχε έρθει σε επαφή με μουσικούς της εποχής (Αντωνίου, Σεμιτέκολο, Μαμαγκάκη κ.α). Η κυρία Ν. Σεμιτέκολο τον θυμάται σαν ένα μάλλον περίεργο αλλά ήσυχο άνθρωπο. Μετά τον τραγικό θάνατο του Χρήστου στις 8 Ιανουαρίου του 1970, ο Scelsi συνέθεσε το έργο Pranam I στη μνήμη του (PRANAM I "In memory of the tragic losses of Jani and Sia Christou", for soprano voice, 12 instruments & tape).

Ο Scelsi σοφά απέφευγε τις μάταιες και επώδυνες φωτογραφίες. Η μόνη γνωστή φωτογραφία του που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι αυτή που παραθέτω ανωτέρω. Συνήθιζε να υπογράφει με έναν κύκλο και ένα στέλεχος που τον ενώνει με μια ευθεία γραμμή:

---

Πηγές
• Gregory N. Reish, Roosevelt University, Una Nota Sola: Giacinto Scelsi and the Genesis of Music on a Single Note, Journal of Musicological Research, 25: 149–189, 2006
• Gregory N. Reish, The Tranformation of Giacinto Scelsi’s Musical Style and Aesthetic, 1929-1959, Athens, Georgia, 2001