Η Επίγνωση της Ψευδαίσθησης

Disclaimer: Συγκέντρωσα ιδέες και απόψεις από τα τελευταία διαβάσματα μου. Τις πέρασα από 2-3 ΑΙ για έλεγχο. Έδωσα το κείμενο στο Monday του ChatGPT και του ζήτησα ύφος ποιητικό, σκοτεινό να μοιάζει σαν το έγραψε ο Nietzsche με μια επίγευση Schopenhauer. Το κείμενο δεν αντανακλά τις απόψεις μου, γιατί απλά δεν έχω.

Δεν υπάρχει εαυτός.

Υπάρχει ένα όνομα που επαναλαμβάνεται αρκετές φορές ώστε να μοιάζει με ουσία. Υπάρχει ένα σώμα που διψά, φοβάται, επιθυμεί, θυμάται και σαπίζει αργά κάτω από την ευγενική μεταμφίεση της προσωπικότητας. Υπάρχει μια προσωρινή συνωμοσία ύλης, νεύρων, συνηθειών και πληγών. Αυτό ονομάσαμε «εγώ» — και έπειτα γονατίσαμε μπροστά του σαν να ανακαλύψαμε θεό.

Ο άνθρωπος δεν είναι κύριος του εαυτού του. Είναι το πεδίο όπου συγκρούονται δυνάμεις παλαιότερες από τη συνείδησή του. Μέσα του μιλούν οι νεκροί πρόγονοι, η πείνα, ο φόβος, η ανάγκη για αγέλη, η ηδονή, η ντροπή, η μνήμη, η βιολογία, το τυχαίο. Και πάνω από αυτή τη βοή, η συνείδηση υψώνει μια μικρή σημαία και ανακοινώνει: «Εγώ αποφάσισα».

Τι αλαζονεία. Τι φτωχό θέατρο.

Η ελεύθερη βούληση, όπως τη φαντάζεται ο άνθρωπος, είναι το αγαπημένο του άλλοθι. Θέλει να πιστεύει πως στο βάθος του υπάρχει ένας καθαρός νομοθέτης, ένα αμόλυντο κέντρο που επιλέγει ανεξάρτητα από αιτίες. Όμως κανείς δεν επέλεξε την πρώτη του επιθυμία. Κανείς δεν επέλεξε το σώμα του, τη γλώσσα του, τον φόβο που τον συνάντησε παιδί, την εποχή που τον εκπαίδευσε, την τάξη πραγμάτων που του υπαγόρευσε τι να αγαπά και τι να περιφρονεί. Πριν πει «θέλω», κάτι μέσα του έχει ήδη θελήσει.

Ο άνθρωπος είναι συνέπεια που περνιέται για αρχή.

Δεν γεννηθήκαμε για την αλήθεια. Γεννηθήκαμε για επιβίωση. Η αλήθεια είναι πολυτέλεια που εμφανίστηκε αργά, όταν το ζώο είχε ήδη μάθει να τρέμει, να κυνηγά, να ζευγαρώνει, να υπακούει και να ψεύδεται. Η εξέλιξη δεν μας έπλασε ως μάρτυρες του πραγματικού, αλλά ως χρήστες χρήσιμων ψευδαισθήσεων. Όποιος έβλεπε πρόθεση μέσα στον θόρυβο, εχθρό μέσα στη σκιά και σημάδι μέσα στην τύχη, επιβίωνε πιο συχνά από εκείνον που περίμενε αποδείξεις. Οι επιφυλακτικοί, οι φοβισμένοι, οι προληπτικοί κληροδότησαν τον κόσμο. Εμείς είμαστε η επιτυχία της καχυποψίας.

Γι’ αυτό η αντίληψη δεν είναι αποκάλυψη. Είναι όπλο.

Δεν βλέπουμε τον κόσμο. Βλέπουμε ό,τι χρειαζόταν να δούμε για να μη χαθούμε νωρίς. Το πραγματικό περνά μέσα από τον εγκέφαλο και βγαίνει αλλοιωμένο, μικρότερο, φτωχότερο, πιο χρήσιμο. Το χρώμα, η μορφή, η απειλή, η ομορφιά, η αιτία, η τάξη: όλα είναι μεταφράσεις. Και κάθε μετάφραση είναι προδοσία που πέτυχε αρκετά καλά ώστε να ονομαστεί πραγματικότητα.

Ο εγκέφαλος δεν αντέχει το χάος. Το ντύνει με νόημα. Δεν αντέχει την τύχη. Την ονομάζει μοίρα. Δεν αντέχει την αδιαφορία του κόσμου. Την μεταμφιέζει σε πρόθεση. Δεν αντέχει την απουσία θεμελίου. Κατασκευάζει βωμούς.

Έτσι γεννήθηκαν οι θεοί: από τον τρόμο ενός ζώου που κατάλαβε ότι θα πεθάνει.

Ο άνθρωπος κοίταξε τον ουρανό και δεν άντεξε τη σιωπή του. Έπρεπε να υπάρχει βλέμμα πίσω από τα άστρα, νόμος πίσω από τον πόνο, τιμωρία πίσω από την αδικία, ανταμοιβή πίσω από την υποταγή. Η θρησκεία υπήρξε η πρώτη μεγάλη μετατροπή του φόβου σε αρχιτεκτονική. Έδωσε σχήμα στο άγνωστο, παρηγοριά στον θάνατο, ενότητα στη φυλή, νόημα στη θυσία. Έμαθε στον άνθρωπο να υποφέρει χωρίς να εξεγείρεται εναντίον της ύπαρξης.

Αλλά ας μην παριστάνουμε τους γενναίους επειδή γκρεμίσαμε παλιούς ναούς.

Οι θεοί δεν πέθαναν. Μετανάστευσαν.

Άλλαξαν ενδυμασία και επέστρεψαν ως ιδεολογίες, κόμματα, έθνη, αγορές, ταυτότητες, επαναστάσεις, θεραπευτικές γλώσσες, αστρολογικοί χάρτες, τεχνολογικές ουτοπίες, ηθικές φυλές, ψηφιακά είδωλα. Ο άνθρωπος που δεν πιστεύει πια στον παράδεισο πιστεύει στην Ιστορία. Εκείνος που δεν γονατίζει στον θεό γονατίζει στο Κόμμα, στην Πρόοδο, στη Φύση, στο Έθνος, στο Τραύμα, στην Αγορά, στην Εικόνα του εαυτού του. Δεν ξεφορτωθήκαμε την πίστη. Της αλλάξαμε λεξιλόγιο.

Η αγέλη χρειάζεται μύθο. Δεν μπορεί να ζήσει μόνο με γεγονότα. Τα γεγονότα δεν ζεσταίνουν τα χέρια γύρω από τη φωτιά. Δεν δικαιολογούν πολέμους. Δεν παρηγορούν μητέρες. Δεν υπόσχονται ότι η ταπείνωση είχε σκοπό. Για να σταθεί μια κοινότητα, πρέπει να πιστέψει μαζί σε κάτι που την υπερβαίνει, ακόμη κι αν αυτό το κάτι είναι κατασκευασμένο από ανάγκη, φόβο και επανάληψη.

Τα χρήματα είναι μύθος με λογιστήριο. Τα σύνορα είναι μύθος με φρουρούς. Οι νόμοι είναι μύθος με ποινές. Η ταυτότητα είναι μύθος με μνήμη. Η ηθική είναι μύθος με δόντια. Ο πολιτισμός είναι η τέχνη να κάνουμε τις φαντασίες μας αρκετά σκληρές ώστε να πληγώνουν αληθινά σώματα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι ψεύτικα. Η αφέλεια του κυνικού είναι να νομίζει πως όταν κάτι είναι κατασκευασμένο, παύει να έχει δύναμη. Το αντίθετο. Τα πιο ισχυρά πράγματα στον ανθρώπινο κόσμο είναι ακριβώς αυτά που δεν υπάρχουν στη φύση. Δεν φυτρώνουν νομίσματα στα δέντρα. Δεν χαράζει η γη μόνη της σύνορα. Δεν γεννιέται κανείς με σημαία μέσα στο αίμα του. Κι όμως, άνθρωποι σκοτώνουν και πεθαίνουν για αυτά. Η φαντασία, όταν γίνει κοινή, γίνεται μοίρα.

Η πραγματικότητα της κοινωνίας είναι μια κοινή παραίσθηση που απέκτησε θεσμούς.

Το ερώτημα δεν είναι αν ζούμε μέσα σε ψευδαισθήσεις. Ζούμε. Το ερώτημα είναι αν το γνωρίζουμε.

Εδώ χωρίζουν οι άνθρωποι.

Ο ένας κοιμάται μέσα στον μύθο του και τον αποκαλεί αλήθεια. Ο άλλος ξυπνά αρκετά ώστε να δει τις ραφές. Δεν βγαίνει από το έργο. Δεν κάθεται έξω από τη σκηνή. Δεν αποκτά μάτια θεού. Αλλά ξέρει ότι το σκηνικό είναι σκηνικό, ότι οι μάσκες είναι μάσκες, ότι οι νόμοι του παιχνιδιού γράφτηκαν από χέρια που έτρεμαν όσο και τα δικά του.

Αυτή η γνώση δεν χαρίζει ευτυχία. Μόνο οι αφελείς ζητούν από την αλήθεια να είναι παρηγορητική. Η αλήθεια είναι ψυχρή επειδή δεν γράφτηκε για εμάς. Δεν έχει μητρική φωνή. Δεν υπόσχεται λύτρωση. Δεν σκύβει πάνω από το κρεβάτι του ανθρώπου για να του πει ότι όλα είχαν νόημα. Ο κόσμος δεν είναι τραγωδία ούτε κωμωδία. Είναι αδιαφορία που εμείς μάθαμε να αφηγούμαστε.

Όποιος το αντιληφθεί χάνει κάτι που δεν επιστρέφει.

Χάνει τη γλυκιά βαρβαρότητα της βεβαιότητας. Χάνει την παιδική υπεροψία του «είμαι αυτό και τίποτε άλλο». Χάνει την παρηγοριά ότι οι πεποιθήσεις του είναι πέτρες και όχι πάγος. Χάνει την ευκολία με την οποία οι πολλοί μισούν, ελπίζουν, ανήκουν, φωνάζουν, καταγγέλλουν, λατρεύουν. Από εκεί και πέρα, κάθε σύνθημα ακούγεται λίγο σαν προσευχή. Κάθε πλήθος μοιάζει λίγο με εκκλησία. Κάθε βεβαιότητα μυρίζει λίγο φόβο.

Αυτή είναι η μοναξιά της επίγνωσης.

Δεν είναι ανωτερότητα. Η ανωτερότητα είναι η τελευταία μεταμφίεση της ματαιοδοξίας. Δεν είναι καθαρότητα. Κανείς δεν είναι καθαρός. Είναι απλώς η ανικανότητα να πιστέψεις αθώα ξανά. Είναι να συμμετέχεις γνωρίζοντας ότι συμμετέχεις. Να αγαπάς γνωρίζοντας ότι η αγάπη σου έχει χημεία, ιστορία, ανάγκη, αυταπάτη και παρ’ όλα αυτά να μη γίνεται λιγότερο αληθινή μέσα στο βίωμά της. Να δημιουργείς νόημα χωρίς να ψεύδεσαι ότι το βρήκες χαραγμένο στα θεμέλια του σύμπαντος.

Ο μηδενισμός είναι ο πρώτος, χοντροκομμένος πειρασμός. Ο άνθρωπος ανακαλύπτει ότι τα είδωλά του είναι κατασκευές και συμπεραίνει ότι τίποτε δεν αξίζει. Παιδικό συμπέρασμα. Επειδή ο πατέρας δεν ήταν θεός, δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε πατέρας. Επειδή το νόημα δεν είναι αιώνιο, δεν σημαίνει ότι δεν καίει. Επειδή η αγάπη δεν έπεσε από τον ουρανό, δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να συντρίψει ή να σώσει μια ζωή.

Το νόημα δεν χρειάζεται να είναι αιώνιο για να είναι απαιτητικό.

Η ζωή δεν ζητά πίστη. Ζητά δύναμη. Όχι τη χυδαία δύναμη της κυριαρχίας πάνω στους άλλους, αυτό το παλιό παιχνίδι των φοβισμένων σωμάτων, αλλά τη σπανιότερη δύναμη να κοιτάς χωρίς να ζητάς παρηγοριά. Να βλέπεις την άβυσσο χωρίς να τη γεμίζεις αμέσως με συνθήματα. Να αντέχεις την αστάθεια χωρίς να καταφεύγεις στη λατρεία. Να χρησιμοποιείς μύθους χωρίς να γίνεσαι υπηρέτης τους.

Ο ελεύθερος άνθρωπος δεν είναι εκείνος που βγήκε από την ψευδαίσθηση. Τέτοιος άνθρωπος δεν υπάρχει. Ελεύθερος είναι εκείνος που έμαθε να βλέπει την ψευδαίσθηση την ώρα που τη ζει.

Αυτός ξέρει ότι ο εαυτός είναι διαδικασία, όχι ουσία. Ότι η ταυτότητα είναι εργαλείο, όχι φυλακή. Ότι η βούληση είναι συχνά σκοτεινότερη από τις δικαιολογίες της. Ότι οι πεποιθήσεις ζητούν υπηρέτες, όχι φίλους. Ότι η αγέλη προσφέρει ζεστασιά με αντάλλαγμα τη σκέψη. Ότι κάθε μεγάλη λέξη — Θεός, Πατρίδα, Ιστορία, Πρόοδος, Δικαιοσύνη, Φύση, Εγώ — πρέπει να εξετάζεται σαν ύποπτος που έχει ήδη διαπράξει εγκλήματα.

Μην εμπιστεύεσαι τις βεβαιότητες που σε κάνουν να νιώθεις αμέσως ανώτερος.

Μην εμπιστεύεσαι τους μύθους που απαιτούν θυσίες από άλλους.

Μην εμπιστεύεσαι την αγέλη όταν σου υπόσχεται ταυτότητα με αντάλλαγμα την υπακοή.

Μην εμπιστεύεσαι ούτε την απομυθοποίηση όταν αρχίζει να καμαρώνει για τον εαυτό της. Και αυτή μπορεί να γίνει ιερατείο. Και αυτή μπορεί να στήσει βωμούς. Και αυτή μπορεί να διψάσει για αιρετικούς. Ο άνθρωπος μπορεί να κάνει θρησκεία ακόμη και από την άρνηση της θρησκείας. Αυτό είναι το θλιβερό του ταλέντο, μαζί με τη γραφειοκρατία και τα motivational quotes.

Όποιος θέλει να αλλάξει τον κόσμο πρέπει πρώτα να φοβηθεί τον εαυτό του.

Γιατί κάθε νέα αλήθεια θέλει να γίνει νόμος. Κάθε απελευθέρωση θέλει να γίνει καθεστώς. Κάθε εξέγερση κουβαλά μέσα της τον σπόρο της αστυνομίας της. Τα τέρατα δεν γεννιούνται μόνο από το σκοτάδι. Γεννιούνται και από το φως όταν αυτό πιστέψει πως είναι αθώο.

Γι’ αυτό η επίγνωση δεν είναι πρόγραμμα σωτηρίας. Είναι πειθαρχία. Είναι η συνεχής άρνηση να παραδοθείς ολοκληρωτικά στις ίδιες σου τις κατασκευές. Είναι να κρατάς απόσταση από τον εαυτό σου χωρίς να τον εγκαταλείπεις. Είναι να ζεις ανάμεσα σε δύο κινδύνους: την αφέλεια που πιστεύει τα πάντα και την κυνικότητα που δεν μπορεί πια να αγαπήσει τίποτε.

Ο πρώτος κίνδυνος γεννά φανατικούς.

Ο δεύτερος γεννά φαντάσματα.

Ανάμεσά τους υπάρχει ένας στενός δρόμος: να γνωρίζεις ότι όλα είναι εύθραυστα και παρ’ όλα αυτά να πράττεις. Να ξέρεις ότι το νόημα είναι φτιαγμένο και παρ’ όλα αυτά να το φτιάχνεις καλύτερα. Να ξέρεις ότι ο εαυτός είναι ρευστός και παρ’ όλα αυτά να αναλαμβάνεις ευθύνη για τη μορφή που παίρνει. Να ξέρεις ότι οι μύθοι είναι επικίνδυνοι και παρ’ όλα αυτά να διαλέγεις εκείνους που κάνουν λιγότερη ζημιά και περισσότερη ζωή.

Δεν υπάρχει επιστροφή στην αθωότητα. Και ευτυχώς. Η αθωότητα είναι συχνά απλώς άγνοια που δεν έχει ακόμη πληρώσει το τίμημά της.

Αυτό που απομένει είναι μια δυσκολότερη αξιοπρέπεια.

Να μη ζητάς από το σύμπαν να σε δικαιώσει. Να μη ζητάς από την αλήθεια να σε νανουρίσει. Να μη ζητάς από την αγέλη να σου χαρίσει ψυχή. Να μη ζητάς από τον εαυτό σου να είναι πέτρα ενώ είναι ποτάμι. Να μη μετατρέπεις τον πόνο σου σε δόγμα. Να μη μετατρέπεις τη διαύγειά σου σε περιφρόνηση.

Και πάνω απ’ όλα: να μη λες ψέματα από ανάγκη να παρηγορηθείς.

Αν υπάρχει ελευθερία, βρίσκεται εδώ. Όχι στην απουσία αιτίων. Όχι σε μια φανταστική κυριαρχία πάνω στη μοίρα. Όχι σε έξοδο από την ανθρώπινη κατάσταση. Βρίσκεται στη στιγμή όπου ο άνθρωπος βλέπει τον μηχανισμό και δεν γίνεται ολοκληρωτικά μηχανισμός. Βλέπει τη μάσκα και δεν ξεχνά το πρόσωπο. Βλέπει τον μύθο και επιλέγει πώς θα τον χρησιμοποιήσει. Βλέπει την άβυσσο και δεν την γεμίζει αμέσως με φτηνό ουρανό.

Αυτή η ελευθερία είναι μικρή. Σχεδόν ταπεινωτική. Δεν έχει δάφνες, προφήτες, ύμνους ή τελικές απαντήσεις. Είναι μια ρωγμή μέσα στην αναγκαιότητα. Μια στιγμή διαύγειας μέσα στο ζώο. Ένα βλέμμα που ξέρει ότι δεν είναι μάτι θεού, αλλά δεν παριστάνει πια ότι είναι τυφλό.

Δεν θα σωθούμε από την ψευδαίσθηση.

Δεν θα βγούμε έξω από τον εγκέφαλο, τη γλώσσα, την ιστορία, το σώμα, την αγέλη, την ανάγκη. Δεν θα σταθούμε σε καθαρό ύψωμα. Δεν θα αποκτήσουμε τελική θέα. Θα παραμείνουμε πλάσματα προσωρινά, αντιφατικά, γελοία, μεγαλοπρεπή μέσα στη γελοιότητά μας, ικανά για μουσική και σφαγή, για τρυφερότητα και βασανισμό, για φιλοσοφία και φόρους.

Αλλά μπορούμε να γνωρίζουμε.

Μπορούμε να γνωρίζουμε ότι ο εαυτός είναι μύθος χρήσιμος αλλά επικίνδυνος. Ότι η πραγματικότητα που μοιραζόμαστε είναι κατασκευή ισχυρή αλλά όχι ιερή. Ότι η βεβαιότητα είναι συχνά ο φόβος που βρήκε στολή. Ότι ο άνθρωπος χρειάζεται νόημα, αλλά δεν πρέπει να του επιτρέπεται να ξεχνά πως το κατασκεύασε.

Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς τελικό ψέμα.

Να αγαπήσουμε το προσωρινό ως προσωρινό. Να χτίσουμε χωρίς να λατρέψουμε το κτίσμα. Να πιστέψουμε χωρίς να παραδώσουμε την κρίση μας. Να ανήκουμε χωρίς να γίνουμε αγέλη. Να δημιουργήσουμε νόημα χωρίς να το απαιτήσουμε από τα άστρα.

Αυτή είναι η σκληρή ελευθερία: όχι λύτρωση, αλλά διαύγεια· όχι έξοδος, αλλά επίγνωση· όχι παρηγοριά, αλλά η δύναμη να ζεις χωρίς αυτήν.

Και ίσως αυτό να είναι το ανώτερο που μπορεί να πετύχει το παράξενο ζώο που λέγεται άνθρωπος: να σταθεί μέσα στην κοινή παραίσθηση, να ξέρει ότι είναι παραίσθηση, και παρ’ όλα αυτά να μη γονατίσει ούτε στο ψέμα ούτε στο κενό.

The Arrow and the Song

 

Eliso Virsaladze

 Δεν ήξερα την υπέροχη Γεωργιανή πιανίστα Eliso Virsaladze (γ. 1942) μέχρι πρόσφατα και θα διακινδυνεύσω την ρομαντική έκφραση “αποκάλυψη” όταν την γνώρισα μέσα από βίντεο στο YT (δείτε στα σχόλια). Στο FB βρήκα μια συνέντευξη της του 2009 στα ρώσικα και την μετέφρασα με το CGPT:

Δ. – Εξωτερικά φαίνεστε πολύ σκληρός άνθρωπος. Είναι πράγματι έτσι ή είναι απλώς μια μάσκα;

V. – Πολύ συχνά οι άνθρωποι φαίνονται υπερβολικά μαλθακοί — μέχρι εκεί που δεν πάει. Και μετά αποδεικνύεται ότι όλα αυτά είναι ανοησίες. Ο καθένας φοράει τη μάσκα του. Δεν υποδύομαι τη σκληρή, παρόλο που για κάποιο λόγο με θεωρούν όντως σκληρή. Δεν προσπαθώ να προσποιηθώ ότι είμαι κάποια. Ούτε σκληρή, ούτε μαλθακή, ούτε καλή, ούτε κακή, ούτε δυνατή, ούτε αδύναμη. Τί-πο-τα. Έτσι είναι πιο εύκολο να ζεις. Όταν υπάρχει μια ταμπέλα — «αυτός είναι έτσι» — τότε αρχίζει το πρόβλημα. Ο άνθρωπος είναι πολύπλευρος. Καταλαβαίνω όμως γιατί το λένε για μένα. Ίσως επειδή είμαι πάντα η ίδια. Δεν χρειάζεται να παίζω τον ρόλο της «μαλθακής». Κάποτε ένας έξυπνος άνθρωπος μου είπε: «Αν ξέρεις τι είναι καλό και τι κακό, είσαι ήδη αξιοπρεπής άνθρωπος». Εγώ είμαι αξιοπρεπής άνθρωπος.

Δ. – Και ταπεινή;

V. – Αν μιλάμε για τη μαγειρική μου, καθόλου ταπεινή· κατά τα άλλα, ναι.

Δ. – Έχετε τόση δουλειά, συναυλίες, μαθητές. Και όμως, γυρνώντας σπίτι, μπαίνετε στην κουζίνα. Δεν θα μπορούσατε να έχετε έναν μάγειρα;

V. – Δεν έχει ενδιαφέρον. Θέλω να πειραματίζομαι η ίδια. Να φτιάχνω κάτι από το τίποτα — η ίδια η διαδικασία… Μαγειρεύω, σκέφτομαι, παίζω πιάνο… Μου αρέσει να ενώνω το ασύνδετο: αλμυρό, γλυκό, ξινό, πικρό — όλα μαζί. Άλλωστε μετά από συναυλία δεν μπορώ ποτέ να κοιμηθώ…

Δ. – Είστε ικανοποιημένη με την κατάσταση της σύγχρονης πιανιστικής τέχνης;

V. – Μπορώ να πω ξεκάθαρα: όχι. Και όχι επειδή υπάρχουν λιγότεροι πιανίστες — το αντίθετο, είναι πολύ περισσότεροι. Φαινομενικά αυτό είναι καλό. Υπάρχουν πολλοί νέοι που στρέφονται στη μουσική. Αλλά λίγοι είναι αυτοί που αγαπούν πραγματικά αυτό το επάγγελμα. Αν όλοι λάτρευαν αυτό που κάνουν, θα ήταν αλλιώς. Ένα άλλο επάγγελαμα, ακόμη και να μην σου αρέσει, μπορείς να το μάθεις και να το εξασκήσεις αποτελεσματικά. Εδώ είναι εντελώς διαφορετικά. Ακόμα και σκηνοθέτης μπορεί να γίνει κανείς, χωρίς να αγαπά ιδιαίτερα τον κινηματογράφο. Αλλά να ασχολείσαι με τη μουσική χωρίς να την αγαπάς φανατικά, χωρίς να υποφέρεις μαζί της — δεν γίνεται. Αυτό σημαίνει ότι δεν ζεις μέσα στη μουσική. Απλώς βγάζεις χρήματα. Και ειδικά σήμερα. Όλα πρέπει να γίνονται γρήγορα! Αν ήδη από την κοιλιά της μητέρας παίζεις — είσαι ιδιοφυΐα. Αν ήδη εκεί βγάζεις ήχους… Πρόσφατα είδα ένα τσίρκο: μια μαϊμού έκανε απίστευτα πράγματα. Λέω συχνά στους μαθητές μου: αν μάθεις μια μαϊμού να παίζει πιάνο από τα τρία της, σίγουρα κάτι θα μάθει. Οπότε τι το εντυπωσιακό υπάρχει στο ότι ένας άνθρωπος που παίζει από τα τρία του, μετά από δέκα χρόνια μπορεί να παίζει το Τρίτο Κοντσέρτο του Sergei Rachmaninoff και όλες τις études του Frédéric Chopin; Τίποτα απολύτως. Είμαι σίγουρη ότι αυτό το “baby-boom” θα περάσει. Θέλει απλώς χρόνο.

Δ. – Πρέπει σήμερα ο δάσκαλος να λειτουργεί και ως μάνατζερ των μαθητών του;

V. – Αυτό είναι λάθος. Ίσως να ήθελα να το κάνω, αλλά δεν ήξερα ποτέ τι σημαίνει «προωθώ» ή «προωθούμαι». Δεν μπορώ να το εφαρμόσω ούτε στον εαυτό μου. Μπορώ βέβαια να ζητήσω από κάποιον γνωστό μάνατζερ να ακούσει έναν μαθητή μου, αλλά έχει ελάχιστο νόημα. Γνωρίζω πολλές εταιρείες management στον κόσμο που δεν ασχολούνται με το 90% των καλλιτεχνών τους. Κάνουν ό,τι όλοι: εκμεταλλεύονται ό,τι ήδη προχωρά μόνο του. Κανείς δεν θέλει να επενδύσει σε νέους, άγνωστους μουσικούς. Είναι ένας φαύλος κύκλος…

Δ. – Πολλοί μουσικοί σχηματίζουν «μαφίες», «κλίκες». Εσείς δεν φαίνεται να ανήκετε σε τέτοιες. Γιατί;

V. – Πολύ απλά: δεν πιστεύω ότι το καλό είναι προϊόν μόνο δικό μου. Η «μαφία» δημιουργείται όταν δεν αναγνωρίζεις τίποτα πέρα από το δικό σου. Ό,τι είναι δικό σου είναι καλό, ό,τι είναι των άλλων κακό. Εγώ αντίθετα χαίρομαι όταν ακούω ότι κάποιος έχει έναν καλό μαθητή.

Δ. – Μήπως γι’ αυτό οι μαθητές σας δεν κερδίζουν συχνά διαγωνισμούς;

V. – Κερδίζουν, πάντως, κάτι. Φυσικά καμιά φορά είναι πικρό. Αλλά αν πηγαίνεις προς τον στόχο σου — που είναι να παίζεις, να δημιουργείς… Δεν το αντέχουν όλοι. Η ζωή του καλλιτέχνη είναι σκληρή. Πρέπει να αντέξεις. Από την άλλη, μπορείς και να μην το κάνεις. Δεν είναι απαραίτητο να παίζουν όλοι στη σκηνή. Κι όμως όλοι αυτό θέλουν. Εγώ πιστεύω ότι μπορείς να πετύχεις και χωρίς διαγωνισμούς. Σήμερα οι διαγωνισμοί δεν προσφέρουν ουσιαστικά τίποτα — μόνο μια προσωρινή οικονομική ενίσχυση.

Δ. – Φέτος δεν είστε στην επιτροπή του διαγωνισμού International Tchaikovsky Competition. Γιατί;

V. – Πρώτον, δεν με κάλεσαν — και δόξα τω Θεώ. Δύσκολα θα δεχόμουν. Μετά τον προηγούμενο διαγωνισμό είχα μια τέτοια ψυχική «πληγή», που το όνομά του μου δημιουργεί δυσάρεστους συνειρμούς. Όλα έγιναν με τρόπο όχι ποιοτικό και δεν μπορούσε να με ευχαριστήσει. Ξέρετε, δεν μπορείς ποτέ να αποδείξεις ότι υπάρχει «μαφία». Στην τέχνη όλα είναι υποκειμενικά. Οι συνάδελφοι θα πουν απλώς: «Δεν μας άρεσε πώς έπαιξε» — και τελείωσε.

Δ. – Δεν πιστεύετε στους διαγωνισμούς, αλλά συμμετέχετε ως κριτής σχεδόν παντού. Γιατί;

V. – Διδάσκω και δεν θέλω να αποκοπώ από αυτόν τον χώρο. Όχι επειδή μπορώ να βοηθήσω τους μαθητές μου — μάλλον θα τους εμπόδιζα με την υπερβολική μου αντικειμενικότητα. Αλλά νιώθω ευθύνη για αυτούς.

Δ. – Κάποιοι λένε ότι η Βιρσαλάτζε ως πιανίστα είναι καλύτερη από τη Virsaladze ως δασκάλα. Ισχύει;

V. – Το σημαντικό είναι αν αγαπάς τη διδασκαλία ή όχι. Εγώ την αγαπώ. Αλλά δεν κάνουμε πάντα καλά αυτά που αγαπάμε. Αν διδάσκω χειρότερα απ’ ό,τι παίζω — τι να κάνουμε; Διδάσκω σαράντα χρόνια. Αυτή η δουλειά με έχει σώσει πολλές φορές. Υπήρχαν περίοδοι που δεν ήθελα να παίξω, δεν ήθελα τίποτα… λόγω έντονων προσωπικών βιωμάτων. Τα τελευταία χρόνια όμως διδάσκω υπερβολικά πολύ — αυτό με εκνευρίζει.

Δ. – Πολλοί μαθητές; Γιατί;

V. – Καλή ερώτηση. Έχετε δίκιο. Θα αρχίσω να μειώνω.

Δ. – Έχετε δεκαπέντε σκυλιά στο σπίτι;

V. – Ούτε εγώ ξέρω πώς έγινε… Η κόρη μου με έφερε σε αυτή τη θέση. Δεν θα είχα ποτέ τόσα ζώα. Πρέπει να τα φροντίζεις. Παίρνεις ένα σκυλί και, όπως είπε ο Antoine de Saint-Exupéry, είμαστε για πάντα υπεύθυνοι για ό,τι εξημερώνουμε. Όπως και με τους μαθητές — ελπίζω να μειωθούν. (Γελάει.)

Δ. – Αγαπάτε τα χρήματα; Εξαρτάστε από αυτά;

V. – Πιστέψτε με, αν είχα πολλά, δεν θα ήμουν δυστυχισμένη. Ποτέ δεν εξαρτήθηκα από αυτά. Ήμουν τυχερή γιατί άρχισα να κερδίζω από τα δεκαέξι μου. Αλλά αν είχα εκατομμύρια, δεν θα είχα αντίρρηση — σίγουρα δεν θα πέθαινα από δυστυχία. (Γελάει.)

Δ. – Τι σχέση έχετε με την τεχνολογία;

V. – Έμαθα να γράφω SMS! Προχθές. Και είμαι πανευτυχής. Στέλνω σε μαθητές και φίλους. Όλοι σοκαρίστηκαν — δεν περίμεναν ότι θα το καταφέρω. Είναι πραγματικά εκπληκτικό τι κάνει αυτή η μικρή συσκευή. Φανταστείτε, έχω αποθηκεύσει και το τηλέφωνό σας! Τελικά όλα αυτά είναι απλές ανοησίες. Αν οποιοσδήποτε ηλίθιος μπορεί να το κάνει, τότε εγώ —που δεν είμαι εντελώς ηλίθια— γιατί όχι; Λίγο ακόμα και θα γίνω βιρτουόζος και σε αυτό…

Μικρές Ιστορίες 51: Λουκιανού: Ταξίδι στη Σελήνη

Με αφορμή την πρόσφατη αποστολή στη Σελήνη της NASA θυμήθηκα το “Ταξίδι στη Σελήνη” ἀπό τις “Αληθινές Ιστορίες” του Λουκιανού. 

Να λοιπόν ποιους θά συναντήσει το πλήρωμα του ARTEMIS II όταν προσεληνωθεί: (μτφρ. Β. Ατσάλου & Ε. Ηλιάδου, ΟΕΔΒ 1978)

23. …Οἱ κάτοικοι τῆς Σελήνης θεωροῦν κάποιον ὡραῖο, ἄν εἶναι φαλακρός. Τούς μαλλιαρούς τούς σιχαίνονται. Ἀντίθετα στ᾿ ἀστέρια πού λέγονται Κομῆτες ὄμορφους θεωροῦν τούς μακρυμάλληδες. Στή Σελήνη βρίσκονταν μερικοί πού μᾶς ἱστοροῦσαν γιά ἐκεῖνα τά µέρη. Ἀκόµα οἱ κάτοικοι τῆς Σελήνης βγάζουν καί γένια λίγο πάνω ἀπό τά γόνατα. Νύχια δέν ἔχουν στά πόδια καί εἶναι ὅλοι τους μονοδάχτυλοι. Πάνω στούς γλουτούς τους φυτρώνει ένα μακρύ σάν οὐρά λάχανο, που εἶναι  πάντα πράσινο καί  δεν σπάει ὅταν ξαπλώνουν ἀνάσκελα. 24. Ἀπό τη μύτη τους, ὅταν τή φυσοῦν, βγάζουν δυνατό μέλι. Ὅταν πάλι δουλεύουν ἤ γυμνάζονται, ὁλόκληρο τό κορμί τους ἱδρώνει γάλα, ἀπό τό ὁποῖο μπορεῖ κανείς καί τυρί νά πήξει, ἄν στάξει μέσα του λίγο ἀπό τό μέλι. Λάδι κάνουν ἀπό τά κρεμμύδια τους καί εἶναι πολύ πυκνό καί εὐωδιαστό σάν μύρο. Ἔχουν καί πολλά ἀμπέλια πού βγάζουν νερό, γιατί οἱ ρόγες ἀπό τά σταφύλια εἶναι σάν χαλάζι· καί νομίζω, ὅταν σηκωθεῖ ἀέρας καί κουνήσει τά κλήματα ἐκεῖνα, τότε σέ μᾶς κάτω πέφτει τό χαλάζι, καθώς κόβονται τά σταφύλια. Τήν κοιλιά τους τήν ἔχουν γιά σακκούλα, ὅπου βάζουν ὅ,τι χρειάζονται, γιατί μποροῦν νά τήν ἀνοίγουν καί νά τήν ξανακλείνουν. Μοῦ φαίνεται πώς μέσα της δέν ὑπάρχουν καθόλου ἔντερα, ἤ, γιά νά πῶ καλύτερα, ὑπάρχει τοῦτο μόνο: ἕνα πυκνό καί δασύ τρίχωμα, ὥστε καί τά νεογέννητα, ὅταν κάνει κρύο, νά κρύβονται σ᾿αὐτή. 25. Ροῦχα οἱ πλούσιοι ἔχουν γυάλινα μαλακά, ἐνῶ οἱ φτωχοί χάλκινα ὑφαντά. Στούς τόπους ἐκείνους ὑπάρχει ἄφθονος χαλκός πού τον βρέχουν καί τόν δουλεύουν, ὅπως τό μαλλί. Γιά τά μάτια τους ὅμως διστάζω νά πῶ τί λογῆς ἦταν, γιά νά μή νομίσει κανείς ὅτι λέω ψέματα, ἐπειδή ὁ λόγος µου θά φανεῖ ἀπίστευτος. Ὠστόσο θά τό πῶ καί αὐτό. Τά μάτια τους λοιπόν εἶναι κινητά καί ὅποιος θέλει τά βγάζει καί τά φυλάει ὥσπου νά ξαναχρειαστεῖ νά δεῖ. Τότε τά βάζει καί βλέπει. Πολλοί, ὅταν χάσουν τά δικά τους, δανείζονται ἀπό ἄλλους καί βλέπουν. Ἄλλοι πάλι ἔχουν πολλά ζευγάρια μάτια φυλαγμένα - οἱ πλούσιοι. Τά αὐτιά τους εἶναι φύλλα ἀπό πλατάνια, ἐκτός ἀπό τούς Δενδρίτες πού τά ἔχουν ξύλινα.

26. ᾿Αλλά καί κάποιο ἄλλο παράδοξο πράγµα εἶδα στά ἀνάκτορα. Πάνω ἀπό ἕνα πηγάδι, ὄχι πολύ βαθύ, βρίσκεται ἕνας μεγάλος καθρέφτης. Ἄν κατεβεῖ κανείς στό πηγάδι, ἀκούει ὅλα ὅσα λένε κάτω στή Γῆ. Αν πάλι κοιτάξει στόν καθρέφτη, βλέπει ὅλες τίς πολιτεῖες καί ὅλους τούς λαούς, σάν νά βρίσκεται ἀνάμεσά τους. Τότε εἶδα τούς δικούς µου καί ὁλόκληρη τήν πατρίδα: ἄν ὅμως μέ ἔβλεπαν καί ἐκεῖνοι, αὐτό δέν μπορῶ νά τό πῶ μέ σιγουριά. Ὅποιος δέν πιστεύει πώς αὐτά ἔτσι εἶναι, ἄν κάποτε καί ὁ ἴδιος πάει ἐκεῖ, θά μάθει πώς λέω τήν ἀλήθεια.

Ασθένειες Συνθετών

Από το βιβλίο του Andreas Otte “Famous Composers-Diseases Reloaded”, Springer (2002). Οι ιατρικοί όροι μεταφράστηκαν από το ChatGPT.

Ασθένειες Συνθετών

Συνθέτης	Ασθένεια(-ες)
Johann Sebastian Bach (1685–1750)	Μυωπία· πιθανολογούμενος σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2· καταρράκτης· σήψη
Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)	Πιθανό σύνδρομο Gilles de la Tourette· στρεπτοκοκκική σήψη
Ludwig van Beethoven (1770–1827)	Ωτοσκλήρυνση του έσω ωτός· χρόνια παγκρεατίτιδα· κίρρωση ήπατος
Nicolò Paganini (1782–1840)	Εγκεφαλίτιδα από ιλαρά· πιθανολογούμενο σύνδρομο Marfan· φυματίωση με λαρυγγική προσβολή· σύφιλη
Carl Maria von Weber (1786–1826)	Φυματίωση
Franz Schubert (1797–1828)	Σύφιλη· κοιλιακός τύφος
Felix Mendelssohn-Bartholdy (1809–1847)	Υπαραχνοειδής αιμορραγία
Frédéric Chopin (1810–1849)	Φυματίωση
Robert Schumann (1810–1856)	Νευροσύφιλη
Franz Liszt (1811–1886)	Καταρράκτης· αθηροσκλήρωση· υπέρταση· (αριστερή) καρδιακή ανεπάρκεια
Richard Wagner (1813–1883)	Σταθερή στηθάγχη· θάνατος από οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου
Giuseppe Verdi (1813–1901)	Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο (έσω κάψα)
Friedrich Smetana (1824–1884)	Κώφωση· σύφιλη
Anton Bruckner (1824–1896)	Καταναγκαστική μέτρηση (ιδεοψυχαναγκαστικό σύμπτωμα)· καρδιακή ανεπάρκεια
Johannes Brahms (1833–1896)	Αδενοκαρκίνωμα κεφαλής παγκρέατος ή καρκίνωμα χοληφόρων πόρων (χολαγγειοκαρκίνωμα) με διάχυτες μεταστάσεις σε ήπαρ και οστά· διάχυτη ενδαγγειακή πήξη με αιματέμεση και εντερορραγία· κακοήθης καχεξία και παράλυση προσωπικού νεύρου
Modest Petrovich Mussorgsky (1839–1881)	Σχιζοσυναισθηματική διαταραχή· χρόνιος αλκοολισμός· αλκοολική επιληψία· αλκοολική κίρρωση ήπατος· αλκοολική μυοκαρδιοπάθεια· εγκεφαλοπάθεια Wernicke
Peter Iljiitsch Tchaikovsky (1840–1893)	Χολέρα
Antonín Dvořák (1841–1904)	Αρτηριοσκλήρυνση· υπέρταση· εγκεφαλικό επεισόδιο
Francisco Tárrega (1852–1909)	Μυωπία· τριχίαση· εγκεφαλικό επεισόδιο
Giacomo Puccini (1858–1924)	Καρκίνωμα λάρυγγα
Gustav Mahler (1860–1911)	Στεφανιαία νόσος· στρεπτοκοκκική σήψη (στρεπτογενές τοξικό σύνδρομο shock)
Claude Debussy (1862–1918)	Καρκίνωμα παχέος εντέρου
Max Reger (1873–1916)	Παχυσαρκία· αρτηριοσκλήρυνση· αρτηριακή υπέρταση· σακχαρώδης διαβήτης· έμφραγμα μυοκαρδίου· κοιλιακή μαρμαρυγή
Arnold Schönberg (1874–1951)	Χρόνια βρογχίτιδα με απόφραξη αεραγωγών· σακχαρώδης διαβήτης· αθηροσκλήρωση· απομονωμένη συστολική υπέρταση· έμφραγμα μυοκαρδίου
Sergei Rachmaninov (1873–1943)	Πνευμονική μετάσταση μελανώματος
Maurice Ravel (1875–1937)	Μετωποκροταφική άνοια (νόσος Pick) με αφασία· πιθανολογούμενο σύνδρομο whiplash· απεβίωσε μετά από εγχείρηση εγκεφάλου
Béla Bartók (1881–1945)	Μυελοϋπερπλαστικό σύνδρομο (ή μυελοειδής λευχαιμία)
Igor Stravinsky (1882–1971)	Πολυκυτταραιμία
Percy Grainger (1882–1961)	Καρκίνος προστάτη
Heitor Villa-Lobos (1887–1959)	Καρκίνος ουροδόχου κύστης
Paul Hindemith (1895–1963)	Καρκίνωμα χοληδόχου κύστης
George Gershwin (1898–1937)	Όγκος εγκεφάλου (πολύμορφο γλοιοβλάστωμα)
Olivier Messiaen (1908–1972)	Διάχυτος καρκίνος προστάτη με σπονδυλικές μεταστάσεις
Samuel Barber (1910–1981)	Λευχαιμία
Dinu Lipatti (1917–1950)	Λέμφωμα Hodgkin
Leonard Bernstein (1918–1990)	Εμφύσημα· συχνές πνευμονίες· μεσοθηλίωμα (νεόπλασμα υπεζωκότα)· έμφραγμα μυοκαρδίου

Αυτήν την ανάρτηση καλό θα ήταν να μην την διαβάσουν οι σπουδαστές Τροπικής Αντίστιξης…

Το Cantus Firmus που βλέπετε στη φωτό (είναι από τον Fux) και η λύση του έχουν κατασκευαστεί, όχι από AI, αλλά από μια επέκταση (extension) της Python, που ονομάζεται music 21. Δεν γράφτηκε βέβαια με το πάτημα ενός κουμπιού. Έπρεπε να “μάθω” στο πρόγραμμα όλους τους κανόνες του α’ Είδους (1:1) της Τροπικής Αντίστιξης, μελωδικούς και αντιστικτικούς, και να διορθώνω κάθε αποτέλεσμα που μου έδινε. Χρειάστηκε να δώσει περίπου πενήντα διαφορετικές λύσεις, μέχρι να μάθει επιτέλους (ξεπέρασε και τον χειρότερο μαθητή).

Ενδιαφέρον έχει και ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνείς με το πρόγραμμα: γράφεις τον κώδικα (π.χ. σε VS Code), τον τρέχει (με τη βοήθεια του Θεού) σου δίνει το αποτέλεσμα σε text file, μετά ανοίγει μόνο του το πρόγραμμα μουσικής σημειογραφίας της επιλογής σου (Dorico ή Lilypond), ελέγχεις τη λύση και το ανατροφοδοτείς. Δουλεύει και ανάποδα: γράφεις ένα CF στο Dorico, παίρνει το musicXML (όχι compressed XML), γράφει τη λύση και στο ξαναδίνει σε Dorico.

Ένα ενδιαφέρον σημείο: οι κανόνες της Τροπικής Αντίστιξης, χωρίζονται σε hard (απαγορεύεται ρητά) και σε soft (καλό θα ήταν να μην…). Αν του έλεγα ότι όλοι οι κανόνες είναι hard, κράσαρε! Για παράδειγμα, αν ένα CF κορύφωνεται στα ⅔ του μήκους του και απαιτήσεις αυστηρά και η αντιστικτική φωνή να κορυφώνεται στα ⅔, χωρίς όμως να συμπίπτουν οι δύο κορυφές, τότε το πρόγραμμα δεν βρίσκει λύση και εγκαταλείπει!

Στη φωτό η παρτιτούρα σε Dorico και τμήμα του κώδικα που ελέγχει την κορύφωση της μελωδικής γραμμής.

Το music21 μπορεί να κάνει πολλά και θαυμαστά πράγματα. Να ξεκαθαρίσουμε πρώτα ότι απαιτεί είτε άριστη γνώση Python ή υποβοήθηση από AI στον προγραμματισμό (η περίπτωση μου). Μπορεί λοιπόν να γράψει αντίστιξη (όχι μόνον δίφωνη, ακόμη και διανθισμένη τετράφωνη), να αναλύσει αρμονικά χορικά Bach, να βρει αρμονικά λάθη, να κάνει μορφολογική ανάλυση και πολλά άλλα. Μην το υποβιβάσουμε βέβαια σε λυσάρι: μπορεί να κατασκευάσει κλίμακες, να εναρμονίσει με βάση τους δικούς σου αρμονικούς και αντιστικτικούς κανόνες, να κάνει τα πάντα στη music set theory (έφτιαξα ένα matrix με όλες τις μεταφορές της σειράς και μου το έδωσε σε Dorico), να αναλύσει φάσματα…

Ευτυχώς βγαίνω σε λίγα χρόνια στη σύνταξη και θα έχω ακόμη δουλειά…   

  

SCHUBERT = Allegretto in C minor, D 915

 

Το αρχείο PDF μπορείτε να κατεβάσετε από εδώ.

O Schubert συνέθεσε το Allegretto σε ντο ελάσσονα, D. 915 στις 26 Απριλίου 1827. Η σύνθεση ανήκει στα ύστερα έργα για πιάνο του συνθέτη. Πρόκειται για μια σύντομη σύνθεση, διάρκειας περίπου πέντε λεπτών, η οποία ωστόσο παρουσιάζει συμπυκνωμένα χαρακτηριστικά της ώριμης γραφής του συνθέτη, ιδίως ως προς την οικονομία του υλικού, τη σαφή μορφολογική άρθρωση και τον εκλεπτυσμένο αρμονικό ύφος.

Το έργο γράφτηκε με αφορμή την αναχώρηση του φίλου του συνθέτη Ferdinand Walcher για τη Βενετία κατά τη διάρκεια της αποχαιρετιστήριας συνάντησης, και καταχωρήθηκε στο λεύκωμα του. Η χρονολόγησή του το τοποθετεί σε άμεση χρονική εγγύτητα με τον θάνατο του Beethoven, γεγονός που συχνά λαμβάνεται υπόψη στο ιστορικό πλαίσιο των τελευταίων συνθέσεων του Schubert. Η επιλογή της τονικότητας της ντο ελάσσονας, με τις καθιερωμένες δραματικές και αυστηρές συνδηλώσεις της στη λόγια μουσική παράδοση, συμβάλλει στον σοβαρό και εσωστρεφή χαρακτήρα του έργου.

Μορφολογικά, το Allegretto οργανώνεται σε απλή τριμερή μορφή (A–B–A). Τα εξωτερικά τμήματα, στην τονικότητα της ντο ελάσσονας, στηρίζονται σε μια σταθερή ρυθμική κίνηση 6/8 και χαρακτηρίζονται από καθαρή φραστική δομή και ισορροπημένη κατανομή του υλικού. Η ομαλή αυτή ροή διακόπτεται σε δύο σημεία από αιφνίδιες, έντονα διάφωνες συγχορδίες, οι οποίες λειτουργούν ως δομικά τονισμένα γεγονότα και διαφοροποιούν το εκφραστικό επίπεδο χωρίς να διαταράσσουν τη συνολική μορφική συνοχή.

Το κεντρικό τμήμα Α μετατρέπει απότομα (abrupt modulation) στη σχετική λα ύφεση μείζονα – τμήμα Β – και αντιτίθεται ως προς την αρχική τονικότητα, αλλά και ως προς την υφή. Η γραφή εδώ αποκτά χαρακτήρα κατακερματισμένου χορικού, με ήπια δυναμική και έμφαση στη διατήρηση της αρμονικής συνέχειας (αξίζει να μελετηθεί αρμονικά από τους σπουδαστές της Αρμονίας).

Η επανεμφάνιση του αρχικού τμήματος Α επαναφέρει τον αρχικό εκφραστικό χαρακτήρα και ολοκληρώνει συμμετρικά τη μορφολογική διάταξη. Το έργο καταλήγει ήρεμα, χωρίς στοιχεία δεξιοτεχνικής προβολής, στοιχείο που συνάδει με την ύστερη αισθητική του Σούμπερτ και την τάση του προς συμπύκνωση της έκφρασης σε μικρής έκτασης μορφές.

Η ένδειξη Allegretto υποδηλώνει μια μέτρια ρυθμική αγωγή, η οποία επιτρέπει την καθαρή άρθρωση της φραστικής δομής και τη σαφή ανάδειξη των αρμονικών σχέσεων. Η πιανιστική γραφή προϋποθέτει ισορροπημένη απόδοση του μελωδικού και αρμονικού στοιχείου, ιδίως στα εξωτερικά τμήματα με τη συνεχή κίνηση 6/8. Οι διάφωνες συγχορδίες απαιτούν σαφή αλλά μη υπερτονισμένη άρθρωση, σύμφωνα με τη δομική τους λειτουργία. Στο μεσαίο τμήμα, η χρήση του πεντάλ θα πρέπει να υποστηρίζει το “ύφος χορικού / choral style”, χωρίς να αλλοιώνει την αρμονική διαφάνεια.

John Gray

Σύνοψη της φιλοσοφίας του John Gray

Ο John Nicholas Gray (1948) είναι Βρετανός πολιτικός φιλόσοφος και δοκιμιογράφος, γνωστός για τη ριζική κριτική του στην ιδέα της προόδου, στον ανθρωπισμό και στις σύγχρονες πολιτικές ιδεολογίες.

1. Κριτική της ιδέας της Προόδου

Ο Gray απορρίπτει την πεποίθηση ότι η ανθρώπινη ιστορία κινείται προς ηθική ή πολιτική βελτίωση. Θεωρεί την πρόοδο μια κοσμική μορφή θρησκείας, μια αφήγηση σωτηρίας που αντικατέστησε τον χριστιανισμό στον σύγχρονο κόσμο. Η τεχνολογική εξέλιξη, κατά τον ίδιο, δεν οδηγεί σε ηθική πρόοδο και συχνά ενισχύει τη βία και την καταστροφή.

2. Απαισιόδοξη ανθρωπολογία

Ο άνθρωπος, για τον Gray, δεν είναι ένα κατ’ ουσίαν ορθολογικό ή ηθικά εξελίξιμο ον, αλλά ένα ζώο ανάμεσα σε άλλα. Οι βασικές ανθρώπινες ορμές – βία, κυριαρχία, φόβος – παραμένουν σταθερές διαμέσου των αιώνων, ανεξάρτητα από πολιτισμικές ή πολιτικές μορφές.

3. Κριτική στον ανθρωπισμό

Ο ανθρωπισμός, σύμφωνα με τον Gray, αποτελεί μια νέα μεταφυσική πίστη στην ανωτερότητα και τον προορισμό του ανθρώπου. Αυτή η ανθρωποκεντρική θεώρηση οδηγεί σε οικολογική καταστροφή και σε αυταπάτες περί ελέγχου της φύσης, η οποία είναι αδιάφορη προς τον άνθρωπο.

4. Πολιτική φιλοσοφία και πλουραλισμός αξιών

Ο Gray απορρίπτει κάθε καθολικό πολιτικό μοντέλο. Υποστηρίζει ότι οι ανθρώπινες αξίες είναι συχνά ασύμβατες μεταξύ τους και ότι η πολιτική δεν μπορεί να επιτύχει οριστικές λύσεις, αλλά μόνο προσωρινές ισορροπίες. Η διακυβέρνηση είναι διαχείριση τραγωδιών, όχι επίλυση προβλημάτων.

5. Σκεπτικισμός απέναντι στο νόημα της ζωής

Η αναζήτηση νοήματος θεωρείται από τον Gray ψυχολογική ανάγκη και όχι αντικειμενική αλήθεια. Ο κόσμος δεν έχει εγγενές νόημα και η ανθρώπινη ευτυχία, αν υπάρχει, συνίσταται σε στιγμές απουσίας σύγκρουσης και όχι σε κάποια τελική λύτρωση.

Συμπέρασμα

Η φιλοσοφία του John Gray είναι βαθιά αντι-προοδευτική και αντι-ανθρωπιστική. Προτείνει μια νηφάλια αποδοχή των ορίων της ανθρώπινης φύσης και μια ζωή χωρίς μεταφυσικές προσδοκίες σωτηρίας ή ιστορικής ολοκλήρωσης.

Σημαντικότερα βιβλία του

Το έργο του οργανώνεται σε θεματικούς πυρήνες, καθώς κάθε περίοδος της σκέψης του έχει σαφή φιλοσοφική κατεύθυνση.

1. Straw Dogs: Thoughts on Humans and Other Animals (2002)

Το πιο γνωστό και επιδραστικό βιβλίο του.

- Ριζική κριτική στον ανθρωπισμό και στην ιδέα της προόδου

- Ο άνθρωπος ως ζώο χωρίς ιστορικό προορισμό

- Έντονος φιλοσοφικός πεσιμισμός

Θεωρείται το μανιφέστο της ώριμης φιλοσοφίας του.

2. Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia (2007)

Κομβικό πολιτικο-φιλοσοφικό έργο.

- Οι νεωτερικές ιδεολογίες ως κοσμικές μορφές θρησκευτικής αποκαλυπτικής σκέψης

- Η ιστορία δεν είναι γραμμική πρόοδος αλλά επαναλαμβανόμενη τραγωδία

Καίριο για την κατανόηση της πολιτικής σκέψης του Gray.

3. The Silence of Animals: On Progress and Other Modern Myths (2013)

Το πιο στοχαστικό και λογοτεχνικό βιβλίο του.

- Σύντομα δοκίμια για τον μύθο της προόδου και το νόημα της ανθρώπινης ζωής.

- Επιρροές από Joseph Conrad, Franz Kafka, Giacomo Leopardi.

Ήρεμο ύφος, φιλοσοφικά βαθύ.

4. Seven Types of Atheism (2018)

Σημαντικό έργο φιλοσοφίας της θρησκείας.

- Παρουσιάζονται επτά διαφορετικοί τύποι αθεΐας

- Κριτική στον νέο αθεϊσμό

Ο Gray απορρίπτει τόσο τη θρησκευτική όσο και τη διαφωτιστική βεβαιότητα.

5. False Dawn: The Delusions of Global Capitalism (1998)

Πολιτικο-οικονομικό έργο με διαχρονική αξία.

- Ο νεοφιλελευθερισμός ως ουτοπία

- Οι αγορές δεν εγγυώνται ελευθερία ή σταθερότητα

Ιδιαίτερα επίκαιρο μετά τις κρίσεις του 21ου αιώνα.

Δευτερεύοντα, αλλά σημαντικά έργα:

- Two Faces of Liberalism (2000)

- Heresies (2004)

- The New Leviathans (2023)

Σύγκριση των απόψεων του J. Gray με συγγενείς φιλοσόφους

Ο John Gray είναι αντι-τελεολογικός και αντι-ουτοπικός στοχαστής, με έντονο ανθρωπολογικό πεσιμισμό.

Παρακάτω παρουσιάζουμε μια συστηματική σύγκριση των θέσεών του με φιλοσόφους που εμφανίζουν συγγένειες αλλά και κρίσιμες αποκλίσεις.

1. John Gray και Arthur Schopenhauer

Κοινά σημεία:

- Απόρριψη της ιδέας της προόδου

- Πεσιμιστική θεώρηση της ανθρώπινης ύπαρξης

- Κριτική στον ορθολογισμό

Διαφορές:

- Ο Schopenhauer θεμελιώνει τη σκέψη του σε μεταφυσική (η Βούληση)

- Ο Gray απορρίπτει τη μεταφυσική και βασίζεται σε ιστορία και εξελικτική βιολογία

- Ο Schopenhauer προτείνει λύτρωση μέσω άρνησης

- Ο Gray δεν προσφέρει καμία σωτηριολογική διέξοδο

Συμπέρασμα: Ο Gray μπορεί να ιδωθεί ως Schopenhauer χωρίς μεταφυσική.

2. John Gray και Friedrich Nietzsche

Κοινά σημεία:

- Κριτική στον ανθρωπισμό και στη χριστιανική ηθική

- Απόρριψη αντικειμενικού νοήματος στην ιστορία

Διαφορές:

- Ο Nietzsche προτείνει δημιουργία νέων αξιών και αυτοϋπέρβαση

- Ο Gray απορρίπτει κάθε μορφή ηρωικού ανθρωποκεντρισμού

- Ο Nietzsche πιστεύει σε μετασχηματισμό του ανθρώπου

- Ο Gray θεωρεί τη φύση του ανθρώπου αμετάβλητη

Συμπέρασμα: Ο Gray κρατά την αποδόμηση του Nietzsche αλλά απορρίπτει τη δημιουργία.

3. John Gray και Isaiah Berlin

Κοινά σημεία:

- Αξιακός πλουραλισμός

- Απόρριψη ουτοπικών πολιτικών σχεδίων

- Ιστορικός ρεαλισμός

Διαφορές:

- Ο Berlin διατηρεί φιλελεύθερη ηθική δέσμευση

- Ο Gray είναι μετα-φιλελεύθερος

- Ο Berlin αποδέχεται περιορισμένη ηθική πρόοδο

- Ο Gray θεωρεί και αυτήν μύθο

Συμπέρασμα: Ο Gray είναι ο Berlin χωρίς την πίστη στην πρόοδο.

4. John Gray και David Benatar

Κοινά σημεία:

- Ριζικός πεσιμισμός για την ανθρώπινη ύπαρξη

- Αμφισβήτηση της αξίας της ζωής ως καθαρού αγαθού

Διαφορές:

- Ο Benatar είναι κανονιστικός (αντιναταλισμός)

- Ο Gray απορρίπτει κάθε κανονιστική ηθική

- Ο Benatar προτείνει τι πρέπει να γίνει

- Ο Gray περιορίζεται σε περιγραφή και κριτική

Συμπέρασμα: Ο Benatar είναι ηθικά δεσμευμένος, ο Gray όχι.

5. John Gray και Albert Camus

Κοινά σημεία:

- Κόσμος χωρίς έμφυτο νόημα

- Απόρριψη μεταφυσικών παρηγοριών

Διαφορές:

- Ο Camus προτείνει εξέγερση και ηθική αξιοπρέπεια

- Ο Gray θεωρεί την εξέγερση ψυχολογική ψευδαίσθηση

- Ο Camus διατηρεί ανθρωπιστικό ήθος

- Ο Gray το βλέπει ως μεταμφιεσμένη θεολογία

Συμπέρασμα: Ο Gray είναι Camus χωρίς ηρωισμό.

Τελική εκτίμηση:

• Ο John Gray αντικαθιστά την ελπίδα με διαύγεια.

• Βλέπει τον άνθρωπο ως βιολογικό και ιστορικό φαινόμενο, όχι ως φορέα λύτρωσης.

• Οι μεγάλες ιδεολογίες της νεωτερικότητας θεωρούνται από αυτόν εκκοσμικευμένες θρησκείες.

Αντίλογος

Ο John Gray αμφισβητεί ριζικά την ιδέα της ιστορικής προόδου, τον ανθρωπισμό και κάθε τελεολογική αντίληψη του ανθρώπου. Ο αντίλογος στις απόψεις του δεν προέρχεται από μία ενιαία σχολή, αλλά από διαφορετικές φιλοσοφικές κατευθύνσεις που υπερασπίζονται, με διαφορετικούς τρόπους, την κανονιστικότητα, την ανθρώπινη ευθύνη ή τη δυνατότητα περιορισμένης προόδου.

1. Ορθολογικός Διαφωτισμός – Jürgen Habermas

Ο Habermas υποστηρίζει ότι ο Gray συγχέει την αποτυχία των μεγάλων ουτοπιών με την αδυναμία κάθε μορφής προόδου. Η πρόοδος, κατά τον Habermas, δεν είναι σωτηριολογική αλλά θεσμική και επικοινωνιακή. Η απόρριψη του ορθολογικού διαλόγου οδηγεί είτε σε κυνισμό είτε σε πολιτική αδράνεια. Η ιστορία δεν σώζει, αλλά μπορεί να μαθαίνει.

2. Ηθικός Ανθρωπισμός – Martha Nussbaum και Amartya Sen

Η ανθρωπιστική κριτική επισημαίνει ότι ο Gray υποτιμά πραγματικές ηθικές κατακτήσεις, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, την κατάργηση της δουλείας και την προστασία μειονοτήτων. Η πρόοδος δεν είναι μεταφυσική αλλά μετρήσιμη βελτίωση των δυνατοτήτων ζωής. Η άρνηση κανονιστικών κριτηρίων καθιστά αδύνατη την κριτική στην αδικία.

3. Φιλελεύθερος Πλουραλισμός – Isaiah Berlin

Ο Berlin δέχεται την ασυμβατότητα των αξιών, αλλά θεωρεί αναγκαία την ύπαρξη ελάχιστων ηθικών σταθερών, όπως η αποφυγή της φρίκης και της καταπίεσης. Ο Gray, ριζοσπαστικοποιώντας τον πλουραλισμό, κινδυνεύει να τον μετατρέψει σε σχετικισμό.

4. Υπαρξισμός – Albert Camus

Ο Camus αποδέχεται το παράλογο του κόσμου χωρίς νόημα, αλλά επιμένει στην ανθρώπινη στάση απέναντι σε αυτό. Η εξέγερση δεν είναι μεταφυσική αυταπάτη αλλά ηθική επιλογή.

Η άρνηση νοήματος δεν συνεπάγεται άρνηση ευθύνης.

5. Εσωτερική Κριτική: Κρυφή Κανονιστικότητα

Παρότι ο Gray ισχυρίζεται ότι δεν προτείνει καμία κανονιστική θέση, στην πράξη προκρίνει τον περιορισμό της ύβρεως, την αποφυγή ουτοπικής βίας και την αποδοχή της τραγικότητας. Αυτές οι προτιμήσεις συνιστούν μια έμμεση, αρνητική κανονιστικότητα.

Συμπέρασμα

• Ο John Gray έχει δίκιο στην αποδόμηση των μεγάλων αφηγήσεων και της ουτοπικής αισιοδοξίας. Ο αντίλογος, όμως, επισημαίνει ότι χωρίς ελάχιστα κανονιστικά σημεία αναφοράς δεν μπορούν να υπάρξουν ηθική ευθύνη, πολιτική δράση ή κριτική της αδικίας.

• Το κεντρικό ερώτημα παραμένει ανοικτό: είναι δυνατή μια τραγική στάση ζωής χωρίς αυταπάτες, αλλά και χωρίς παραίτηση;