Η omnibus progression είναι ένα χρωματικό, αρμονικό πρότυπο στο οποίο δύο φωνές κινούνται κατά ημιτόνια σε αντίθετες κατευθύνσεις, ενώ οι υπόλοιπες συνήθως διατηρούν κοινούς φθόγγους. Αποτελεί μία από τις εντυπωσιακότερες μορφές χρωματικής κίνησης των φωνών στην τονική μουσική.
Η omnibus συνδέεται ιστορικά με την εναρμόνιση ενός κατιόντος χρωματικού βάσιμου, όπως αυτό εμφανίζεται σε πασακάλιες και άριες με θρηνητικό περιεχόμενο, καθώς και με τα συγγενικά πρότυπα Teufelsmühle και Voglerscher Tonkreis. Ίχνη των προτύπων αυτών απαντούν ήδη στην εποχή του μπαρόκ και του κλασικισμού, ενώ η χρήση τους γίνεται ιδιαίτερα εκτεταμένη κατά τον 19ο αιώνα.
Η λέξη omnibus είναι λατινικός τύπος της δοτικής και αφαιρετικής πληθυντικού του omnis, omne («όλος», «κάθε»). Ως δοτική μπορεί να σημαίνει «για όλους». Η ακριβής προέλευση της μουσικοθεωρητικής ονομασίας, ωστόσο, δεν είναι γνωστή.
Η δομή της αλυσίδας
Στην τυπική τετράφωνη μορφή της η αλυσίδα κατασκευάζεται με βάση την αντίθετη κίνηση (contrary motion) των φωνών:
1. Δύο φωνές κινούνται χρωματικά κατά ημιτόνια σε αντίθετες κατευθύνσεις και πραγματοποιούν μια χρωματική ανταλλαγή φθόγγων.
2. Οι άλλες δύο φωνές παραμένουν συνήθως σταθερές, κρατώντας κοινούς φθόγγους.
3. Στην αποκλίνουσα μορφή ο μπάσος κατέρχεται και μία επάνω φωνή ανέρχεται, με αποτέλεσμα το μεταξύ τους διάστημα να διευρύνεται. Στη συγκλίνουσα μορφή οι κινήσεις αντιστρέφονται.
4. Με τη διαδοχική σύνδεση περισσότερων τμημάτων (δείτε το μουσικό παράδειγμα) ο μπάσος μπορεί να διατρέξει μια 8βα χρωματικά. Στην πράξη, όμως, οι συνθέτες χρησιμοποιούν συχνότερα μικρότερα αποσπάσματα και μετατρέπουν ανάλογα.
Η αντίθετη κίνηση μεταξύ των εξωτερικών φωνών, ξεκινώντας από ένα μικρό διάστημα (7ης) και καταλήγοντας σε ένα μεγάλο (17ης) - αποκλίνουσα γραφή - θυμίζει την εικόνα μιας σφήνας (wedge), εξού και η ονομασία «αλυσίδα σφήνα» (wedge progression). Ο όρος wedge, πάντως, περιγράφει ευρύτερη οικογένεια σχημάτων και δεν πρέπει να ταυτίζεται πάντοτε με την συγκεκριμένη omnibus αλυσίδα.
Χρήσεις
Η αλυσίδα χρησιμοποιείται κυρίως:
1. Για την παράταση (extension) μιας δεσπόζουσας αρμονίας. Η χρωματική κίνηση αναβάλλει τη λύση προς την τονική και εντείνει την αρμονική τάση.
2. Ως μεταβατικό ή αναπτυξιακό σχήμα, ιδιαίτερα σε δραματικά σημεία, κορυφώσεις και περάσματα τονικής αβεβαιότητας.
3. Για εναρμόνια μετατροπία. Ορισμένες συγχορδίες έβδομης (V⁷) μπορούν να επανερμηνευθούν ως δεσπόζουσες ή ως συγχορδίες γερμανικής έκτης και να οδηγήσουν σε απομακρυσμένες τονικότητες. Η μετατροπία ολοκληρώνεται μόνον όταν η συνέχεια επιβεβαιώσει τη νέα τονική.
Αρμονική ερμηνεία
Σε μια χρωματική κατιούσα κίνηση του μπάσου κατά μία 8βα, η αρχική και η τελική συγχορδία αποτελούν διαφορετικές θέσεις της ίδιας συγχορδίας έβδομης της δεσπόζουσας. Οι ενδιάμεσες συνηχήσεις παράγονται κυρίως από τη χρωματική κίνηση (voice leading) των φωνών και μπορούν να θεωρηθούν στοιχεία της παράτασης της αρχικής δεσπόζουσας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ενδιάμεσες συγχορδίες στερούνται πάντοτε αρμονικής λειτουργίας. Αν η αλυσίδα εγκαταλειφθεί σε μία συγχορδία που στη συνέχεια λύνεται ως V⁷ προς μια νέα τονική, η συγχορδία αυτή αποκτά δεσποζουσιακή λειτουργία και το πέρασμα μπορεί να πραγματοποιήσει μετατροπία.
Μερικά παραδείγματα
1. Μια πλήρη κατιούσα χρωματική κίνηση κατά μία 8βα συναντάμε στο «Rondo, No. 3 σε Λα ελάσσονα, W.56/5, H 262» του CPE Bach. Το τελευταίο ritornello περιέχει εκτεταμένο συγγενικό σχήμα, το οποίο ορισμένοι μελετητές ταξινομούν ως Teufelsmühle και άλλοι ως εκτεταμένη omnibus.
2. Στα τετράδια διδασκαλίας του Thomas Attwood σώζονται ασκήσεις εναρμόνισης χρωματικών βάσιμων και συγγενών σχημάτων.
3. Στη «Σονάτα για Πιάνο σε Λα ελάσσονα, D 845» του Schubert, 1ο Μέρος, μμ. 34–39, με τον πυρήνα του σχήματος στα μμ. 36–37.
4. Στο «Νυχτερινό σε Ρεb μείζονα, op. 27, αρ. 2» του Chopin, μμ. 37-46.
5. Στο «Scherzo σε Μιb Ελασσόνα, Trio II, op. 4» του Brahms, μμ. 31-49, ιδιαίτερα μμ. 38–45.
6. Στις όπερες «Τριστάνος και Ιζόλδη» και «Πάρσιφαλ» του Wagner, όπου η χρωματική ασάφεια εξυπηρετεί το δραματικό στοιχείο.
7. Στο μπαλέτο «Καρυοθραύστης» του Tchaikovsky.
Πώς Ερμηνεύονται αρμονικά αυτές οι Συγχορδίες;
Αν ο μπάσος καλύψει μια 8βα, οι δύο ακραίες συγχορδίες είναι δεσπόζουσες της αρχικής τονικότητας. Όλες οι ενδιάμεσες συγχορδίες είναι αντιστικτικές (contrapuntal) και όχι λειτουργικές (functional), όπως θα τις χαρακτήριζε ο Sachter: σχηματίζονται δηλαδή από την κίνηση των φωνών, το voice leading. Αν τώρα η αλυσίδα διακοπεί σε μια δεσπόζουσα κάπου στη μέση, τότε αυτή η συγχορδία αποκτά λειτουργία δεσπόζουσας και γίνεται μετατροπία. Λάβετε επίσης υπόψη τη δυνατότητα μια συγχορδία V7 να εκληφθεί και ως συγχορδία Γερμανικής 6ης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου