Πέμπτη 19 Ιουνίου 2008

Πειραματική Λυρική Σκηνή - Περί Ορφέως

Εθνική Λυρική Σκηνή - Πειραματική Σκηνή
(Πειραιώς 199 & Αλκμήνης 68)

19, 20, 21 & 22 Ιουνίου 2008, 20.00

Η Πειραματική Λυρική Σκηνή
υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Θόδωρου Αντωνίου
παρουσιάζει τις όπερες:

«
Ορφέας» του Βαγγέλη Κατσούλη
Ορφέας : Πωλ Ζαχαριάδης
Ευρυδίκη : Αγγελική Καθαρίου
Χάρος : Πέτρος Μαγουλάς
Ελπίδα : Άννα Αλεξοπούλου

«Ορφέας : μια συμφωνία δωματίου με δρώσες φωνές» του Δημήτρη Συκιά
Ορφέας : Μαργαρίτα Συγγενιώτου
Θάνατος : Βαγγέλης Μανιάτης
Χορός : Άννα Αλεξοπούλου, Έλενα Μαραγκού,
Χρήστος Στασινόπουλος, Μιχάλης Κατσούλης

«Ο αυτοκράτορας της Ατλαντίδας» (1943)
του
Viktor Ullmann σε λιμπρέτο του Peter Kien
Μεγάφωνο : Μιχάλης Κατσούλης
Θάνατος : Πέτρος Μαγουλάς
Αυτοκράτορας : Βαγγέλης Μανιάτης
Αρλεκίνος : Κωνσταντίνος Σταυρίδης
Τυμπανιστής : Μαργαρίτα Συγγενιώτου
Κορίτσι : Άρτεμις Μπόγρη
Στρατιώτης : Χρήστος Στασινόπουλος

Τη μουσική διεύθυνση της παραγωγής έχει ο Ιάκωβος Κονιτόπουλος, η σκηνοθεσία είναι του Παναγή Παγουλάτου, τα σκηνικά και τα κουστούμια του Kenny MacLellan και οι φωτισμοί του Ι. Αποστολέλλη.

Η είσοδος είναι ελεύθερη με δελτία εισόδου
που διανέμονται 1 ώρα πριν την παράσταση.

Σάββατο 14 Ιουνίου 2008

Cage / 4’ 33’’ - III: Πολλά Χρόνια Πριν

Αν υπήρχε ησυχία και ακινησία, θα υπήρχε σιωπή.
___ * ___
Ευκλείδου Κατατομή Κανόνος

Παρασκευή 30 Μαΐου 2008

Αίθρα


ΑΙΘΡΑ
(2005-06)
για φλάουτο και τσέλο
Iwona Glinka, φλάουτο
Κωστής Θέος, τσέλλο
Αίθουσα Συναυλιών "La Divina", Athemaeum
15 Φεβρουαρίου 2006

Μέσα από την αχλή της Ιστορίας ξεπροβάλλει η μυθική μορφή της Αίθρας, κόρης του βασιλιά της Τροιζήνας Πιτθέα και μάνας του Θησέα, με μια άλλη ιδιότητα, άγνωστη στους πολλούς. Την ιδιότητα της δασκάλας της αριθμητικής (λογιστικής). Ιέρεια λοιπόν των απαρχών της πλέον εγκεφαλικής επιστήμης, η Αίθρα μάθαινε λογιστική (λογαριασμούς) στα παιδιά της Τροιζήνας, με εκείνη την πολύπλοκη μέθοδο, που προκαλεί δέος, μιας και δεν υπήρχε το μηδέν και οι αριθμοί συμβολίζονταν πολύπλοκα, αφού τα σύμβολα τους απαιτούσαν πολλές επαναλήψεις. Δίδασκε ακό­μα τη χρήση του άβακα και τη γραφή των αριθμών της εποχής της (Πρόκειται για το κρητικομυκηναϊκό σύστημα αρίθμησης, 9ος - 6ος π.Χ. αιώνας). Δηλαδή τα σύμβολα:


που είναι τα αντίστοιχα των αριθμών 1, 10, 100, 1000 και 10.000.
Οι επαναλήψεις των συμβόλων αυτών και οι κατάλληλες τοποθετήσεις τους έδιναν τους υπόλοιπους αριθμούς. Δίδασκε ακόμα και το σύστημα αρίθμησης των άλλων πόλεων (αρχαϊκό σύστημα αρίθμησης, 8ος - 6ος αι. π.Χ), που εκφραζόταν με τα σύμβολα:


τα αντίστοιχα των αριθμών 1, 10, 100, 1000.

Ελάχιστες είναι οι μαρτυρίες για τη μαθηματικό Αίθρα. Ο Βι­τρούβιος και ο Τίτος Λίβιος αναφέρουν την Αίθρα ως κάτοχο και δασκάλα της λογιστικής. Ως "μαθηματικό" την αναφέρει και ο Menagius στο βιβλίο του Historia Mulierum Philosopharum. Το γεγονός ότι το όνομα της Αίθρας δεν αναφέρεται από τους αρχαί­ους συγγραφείς της ιστορίας των μαθηματικών οφείλεται σε δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι πρόκειται για ένα πρόσωπο μεταξύ της μυθολογίας και της Ιστορίας και ο δεύτερος ότι οι αρχαίοι έλλη­νες φιλόσοφοι δεν θεωρούσαν τη λογιστική ως κλάδο των μαθημα­τικών. Γράφει χαρακτηριστικά ο Ήρων στα Μετρικά του:

"Λογιστική έστι θεωρία ή των αριθμητών, ουχί δε των αριθμών..."
(Λογιστική είναι η θεωρία αυτών που μπορούν να μετρηθούν, όχι όμως των αριθμών).

*

Ο Δημοφών (;) ελευθερώνει την γιαγιά του Αίθρα. Εσωτερικό αττικού κύλικα, 470-460 π.Χ.
(Από το άρθρο Αίθρα της Βικιπαίδειας)

_________________________________________________________________

Το κείμενο προέρχεται από το εξαίρετο βιβλίο των Βαγγέλη Σπανδάγου – Ρούλας Σπανδάγου – Δέσποινας Τραυλού, Οι Μαθηματικοί της Αρχαίας Ελλάδος, Εκδόσεις Αίθρα, 3η ‘Εκδοση, Σεπτέμβριος 2000.

Στις Σειρές Ι & ΙΙ Έργα Αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών-Αστρονόμων, εκδίδονται σε μετάφραση τα σημαντικότερα αρχαιοελληνικά μαθηματικά συγγράμματα.

Τρίτη 27 Μαΐου 2008

Cage / 4’ 33’’ - II: Μια Εκτέλεση



JOHN CAGE
AT THE BARBICAN
BBC Symphony Orchestra
Laurence Forster, conductor

_______________________________________
Το video μου παραχώρησε ο πολύ καλός φίλος Α.Μ.

Σάββατο 24 Μαΐου 2008

Cage / 4’ 33’’ - I: Ο Τίτλος, το Κρύο και η Μοίρα

Το κομμάτι του Cage 4' 33'', όχι το πρώτο χρονολογικά αλλά σίγουρα το πιο σημαντικό κομμάτι «σιωπής», φαντάζομαι είναι γνωστό ακόμη και σε υπουργούς πολιτισμού (τέλος πάντων έχει μεγάλη απιθανότητα να μην είναι, που θα έλεγε κι ο συγχωρεμένος ο Lem). Έχετε όμως αναρωτηθεί για τον τίτλο του, 4 λεπτά και 33 δευτερόλεπτα, δηλώνει κάτι ή είναι μια τυχαία διάρκεια;

Ας μετατρέψουμε την αναγραφόμενη στον τίτλο διάρκεια σε δευτερόλεπτα:
4 min 33 sec = [(4 x 60) + 33] sec = 273 sec
Διάρκεια 273 δευτερολέπτων δεν μας λέει τίποτε, αν αλλάξουμε την μονάδα όμως και αντί για sec βάλουμε K (Kelvin), το πράγμα αρχίζει να αποκτά κάποιο νόημα. Θυμόμαστε ότι – 273° C = 0 K (για την ακρίβεια – 273.15° C = 0 K), είναι η θερμοκρασία του απολύτου μηδενός, όταν όλα είναι ακίνητα και κρύα, πιο κρύα δεν γίνεται…
Απ’ όσο γνωρίζω αυτή η ερμηνεία του τίτλου του κομματιού δεν είναι κάπου καταγεγραμμένη, μου φαίνεται απίθανο πάντως ο Cage να μην εννοούσε αυτό.

Δευτέρα 5 Μαΐου 2008

INVENTIO, για 2 βιολιά



INVENTIO
για 2 βιολιά (1996, rev. 2003)
Joanna Steinhauser, βιολί I
Raul Gomez, βιολί II
14 Απριλίου 2008
LSU Composer's Forum

Αφού μελέτησα το κοντσέρτο του Bach για 2 βιολιά έκανα ένα σκίτσο του κομματιού τον χειμώνα του 1996. Την άνοιξη κατασκεύασα ένα κομμάτι για δύο φλάουτα που το ονόμασα Dwa και το έπαιξε η φλαουτίστα Iwona Glinka με μια μαθήτριά της σε μια μαθητική συναυλία στο Δημοτικό Ωδείο Λαμίας. Επτά χρόνια αργότερα ξαναδούλεψα το κομμάτι για δύο βιολιά στην τελειωτική του μορφή. Η εκτέλεση που ακούτε προέρχεται από μια ηχογράφηση στην Αμερική από ένα κύκλο συναυλιών που οργανώνει ο συνθέτης και δάσκαλος κ. Ντίνος Κωνσταντινίδης, τον οποίο και από εδώ ευχαριστώ θερμά.

Πέμπτη 24 Απριλίου 2008

Αυτός που μετρούσε τα Ουράνια


Mensus eram coelos, nunc Terrae metior umbras.

Mens coelestis erat, corporis umbra jacet.

KGW 19 393

Άλλοτε μετρούσα τα ουράνια,
Τώρα μετρώ σκιές στη γη.
Άλλοτε ταξίδευα με το νου μου στους ουρανούς,
Τώρα σ’ αυτό το χώμα κείτεται μόνο η σκιά του σαρκίου μου. [1]


Ο Kepler πέθανε στις 15 Νοεμβρίου του 1630 στο Regensburg έπειτα από μια σύντομη ασθένεια. Θάφτηκε στην τοπική εκκλησία η οποία κατεστράφη ολοσχερώς κατά τη διάρκεια του Τριακονταετούς Πολέμου. Τίποτα δεν απέμεινε από τον τάφο του, το τι ήταν γραμμένο πάνω στην επιτύμβια πλάκα είναι γνωστό από ένα προσχέδιο της πλάκας.

Εδώ μια βιογραφία του Kepler που εστιάζει στο επιστημονικό έργο του.
Εδώ η βιογραφία του στην αγγλόφωνη Wikipedia.
Εδώ η βιογραφία του στην ελληνόφωνη Wikipedia.
Εδώ μια κατατοπιστική περιγραφή των Νόμων του.
Κι εδώ οι Νόμοι του με κινούμενες απεικονίσεις.

___________________________________________

[1] Μετάφραση της Έλενας Πισσία, από το Άπειρο, τα Μαθηματικά της Αθανασίας του John D. Barrow, ΤΡΑΥΛΟΣ 2007.

Δευτέρα 7 Απριλίου 2008

Ελεύθερη Λύση Διάφωνων Φθόγγων Συγχορδιών

Ο Δρ. Henry Hiles [1], Καθηγητής Μουσικής στο πανεπιστήμιο Manchester, συγκέντρωσε σε τέσσερεις κανόνες τις δυνατές λύσεις ενός διάφωνου φθόγγου μιας συγχορδίας (7η της V7, 9η της V9/7), η ενός φθόγγου με συγκεκριμένη λύση (προσαγωγέας, διάφωνος φθόγγος χρωματικής συγχορδίας).

Κανόνας Ι. Ένας διάφωνος φθόγγος μιας συγχορδίας, ή ένας φθόγγος με συγκεκριμένη διαδοχή, μπορεί να οδηγηθεί με κατιόν βήμα (ημιτονίου ή τόνου) στην 1η, 3η, 5η, 7η, 9η, ή άλλο διάφωνο φθόγγο της επόμενης συγχορδίας.

Ακολουθούν οι λύσεις της 7ης της V7 της Ντο σύμφωνα με τον Κανόνα Ι:

Ηχητικό Παρ. Κανόνα Ι

Κανόνας ΙΙ. Ένας διάφωνος φθόγγος μιας συγχορδίας, ή ένας φθόγγος με συγκεκριμένη διαδοχή μπορεί να κρατηθεί ως κοινός φθόγγος στην επόμενη συγχορδία και να αποτελέσει την 1η, 3η, 5η, 9η, ή άλλο διάφωνο φθόγγο αυτής της συγχορδίας.

Ακολουθούν οι λύσεις της 7ης της V7 της Ντο σύμφωνα με τον Κανόνα ΙΙ:

Ηχητικό Παρ. Κανόνα ΙΙ

Κανόνας ΙΙΙ. Ένας διάφωνος φθόγγος μιας συγχορδίας, ή ένας φθόγγος με συγκεκριμένη διαδοχή, μπορεί να οδηγηθεί με ανιόν βήμα (ημιτονίου ή τόνου) στην 1η, 3η, 5η, 7η, 9η, ή άλλο διάφωνο φθόγγο της επόμενης συγχορδίας. Η 3η της συγχορδίας που φέρει τον διάφωνο φθόγγο θα κρατηθεί ως κοινός φθόγγος ή θα κινηθεί με βήμα σε φθόγγο της επόμενης συγχορδίας.

Ακολουθούν οι λύσεις της 7ης της V7 της Ντο σύμφωνα με τον Κανόνα ΙΙΙ:

Η ανιούσα λύση της 7ης μιας V7 θα πρέπει να χρησιμοποιείται με φειδώ και μόνο όταν είμαστε σίγουροι για το μουσικό του αποτελέσματος. Να αποφεύγεται στο βάσιμο.

Στα ανωτέρω παραδείγματα χρησιμοποιήθηκε η 7ης της V7. Οι τρεις κανόνες ισχύουν όμως για την ελεύθερη λύση κάθε φθόγγου ο οποίος έχει συγκεκριμένη διαδοχή, όπως ο προσαγωγέας, η 9η της V9/7 καθώς και οι διάφωνοι φθόγγοι των χρωματικών συγχορδιών.

Ηχητικό Παρ. Κανόνα ΙΙΙ

Κανόνας ΙV. Όταν ένας διάφωνος φθόγγος μιας συγχορδίας, ή ένας φθόγγος με συγκεκριμένη διαδοχή, μπορεί να κρατηθεί ως κοινός φθόγγος στην επόμενη συγχορδία, τότε αυτός ο φθόγγος μπορεί και να κάνει άλμα σε φθόγγο της επόμενης συγχορδίας αρκεί να μην δημιουργούνται λάθη.
Ηχητικό Παρ. Κανόνα ΙV

Στο IV.1 το φα θα μπορούσε να κρατηθεί ως κοινός φθόγγος στη δεύτερη συγχορδία, σύμφωνα με τον Κανόνα IV όμως κάνει άλμα στο λα της επόμενης συγχορδίας. Προσέξτε την απροετοίμαστη 7η της ii7.

Στα IV.2, 3 το μι θα μπορούσε επίσης να κρατηθεί ως κοινός φθόγγος εντούτοις στο IV.2 οδηγείται στο ντο της συγχορδίας λύσης και στο IV.3 στο σολ. Η δεσπόζουσα των παραδειγμάτων IV.2, 3 είναι γνωστή και ως Δεσπόζουσα Δεκάτης Τρίτης. _______________________________________________

[1] Οι παρούσες σημειώσεις και τα μουσικά παραδείγματα, προέρχονται από το Harmony, Diatonic & Chromatic του Charles Vincent, London, 1900.

Τετάρτη 2 Απριλίου 2008

Ζήνων


Εμείς οι οπαδοί του Ζήνωνα, πεπεισμένοι ότι το βέλος δεν κινείται, ο ασθμαίνων Αχιλλέας δεν θα φτάσει ποτέ τη χελώνα, σθεναρά ανθιστάμενοι στη νευτώνεια συνωμοσία, προσδοκούμε την γαλήνια απραξία και την ήρεμη απάθεια.
Ο αρνησίχρονος ποιμήν, όνειρο ζωής…

Τρίτη 25 Μαρτίου 2008

Πο[νό]λεμος και Εορταστικόν

Αντιγράφω δύο βίντεο του Μπερεκέτου που πολύ μου άρεσαν:





Αν θέλετε τώρα να μάθετε γιατί δεν πρόκειται να μάθετε ποτέ την Αλήθεια διαβάστε αυτό το σύντομο, περιεκτικό και πλήρως κατανοητό κείμενο του Γ. Πρίμπα (η επέκταση των πορισμάτων του στην Φιλοσοφική και Θεολογική Αλήθεια με βρίσκει τελείως αντίθετο, αλλά αφού δεν πρόκειται να μάθετε ποτέ την αλήθεια τι σας νοιάζει;). Αν τέλος δεν πείθεστε εύκολα και διψάτε για το κρύο αίμα των αποδείξεων, τότε αυτό (PDF) ή αυτό (HTML) θα σβήσει τη δίψα σας.

Στο ιστολόγιο του Ρυθμοτεχνικού μπορείτε να διαβάσετε ένα εισαγωγικό άρθρο για το ελεύθερο λογισμικό μουσικής σημειογραφίας Lilypond (αν χρησιμοποιείτε το τυφλό σύστημα όπως εγώ, δηλαδή να κοιτάτε το πληκτρολόγιο και όχι την οθόνη, αφήστε το καλλίτερα). Ενδιαφέρουσες και οι απόψεις του για την ασκησιολογία του μαθήματος της Αρμονίας.

Συμπληρώνω τις παραπομπές μου με ένα ιστολόγιο για το εκκλησιαστικό όργανο που μου υπέδειξε ο φίλος Σ.Ζ. Πρόκειται για το Organ-music του κυρίου Χρήστου Παρασκεύοπουλου. Πολύ ενδιαφέρον παρουσιάζει η τεχνική περιγραφή του εκκλησιαστικού οργάνου της Α' Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας Αθηνών αλλά και το άρθρο του για τον αρχιμουσικό Λευτέρη Χαλκιαδάκη.

Τρίτη 18 Μαρτίου 2008

Μικρό Χρονικό του Δουκάτου της Καστέλλης

Στην όμορφη Καστέλλη η ζωή κυλά ήρεμα.

Στον ελεύθερο χρόνο μου, που είναι άλλωστε και ο μόνος που διαθέτω, ασχολούμαι με τη φωτογραφία, μια αγαπημένη ενασχόληση από τότε που ήμουν πολύ ηλικιωμένος. Τράβηξα τους σεισμούς φωτογραφίες (δεν ήξερα τι ακριβώς να τραβήξω, ούτε καν προλάβαινα, αρκέστηκα στα αποτελέσματά τους), τράβηξα τα χιόνια, τράβηξα και τους πολύχρωμους μικροβιοπαραδείσιους και ευωδιαστούς λοφίσκους των σκουπιδιών. Είδα τις Ειδήσεις των 8 + 3i της Κρατικής Τηλεόρασης του Δουκάτου της Καστέλλης (ΚΡΤ) στον Πύργο που διαμένω με τον Μπόρις και τον Μοδέστο και σαν σε όνειρο παρελαύνοντες σιελοπαραγοσκωληκοειδείς δημοσιογράφοι, μικρόνοες ερπετόμορφοι - αλλομορφικοί πολιτικοί (το χρωστώ στον Icke), σοφοσυμβουλάτορες βελζεβουλικοί αρχαιοκάπηλοι, βοθρόμυαλοι διασκεδαστές, Περαϊκομάχοι (πριν πολλά χρόνια το Δουκάτο της Καστέλλης είχε πόλεμο με το ασήμαντο και αυθάδες Δουκάτο της Περαϊκής, ο εθνικός μας ήρωας, αιμοβόρος στρατηγός Παπέερτος, υπό τους ήχους των εμβατηρίων του σπουδαίου Καστελλινού μονοφωνιστή συνθέτη Ουζέλη, κατατρόπωσε τον αιμοσταγή στρατηγό Βαρεκέτιο της Περαϊκής, γνωστό και ως Μικροτονιστή, που είχε συμμαχήσει με το στρατηγό Βαστάθιο του Δουκάτου των Καμίνων), και συνεχίζω, διαζευγμένοι και τακουνιασμένοι ποινικολόγοι, όντως πάσχοντες εργατολόγοι, διαλυμένοι αναλυτές, εγκαταλελειμμένοι αεροσυνοδοί, ανδροκοίτες μοδελιστές, φύσκοντες επιχειρηματίες, απάνθρωποι στατιστικολόγοι, ψυχοαπωλεστικοί χρηματιστές, δηλητηροφιοειδείς εκδότες, ιπτάμενοι πολιτισμοδιακόπτες, χοληστερινοπιεσούχοι οκτολιστές διβιδοκοπισυνουσιοκομιστές, Γιουρσενάριοι απομνημονευμένοι βιδεοαποδέκτες, σαρκοπωλήτρες καλλονές (η πλέον συμπαθής κατηγορία ομολογώ) και οι φωτογραφίες των σκουπιδιών συνδυάστηκαν στο κάτωθι βιδεάκι:


Να και η άποψη της Κωνσταντίνας επί του θέματος:

Σάββατο 15 Μαρτίου 2008

Από τη Κατάθλιψη στη Μία Νότα

- στην Αρχή ήταν Μια μόνο Νότα -

Φρικιώ στο κτύπημα των πάσης φύσεως κουδουνιών, του τηλεφώνου, του σπιτιού, του ηλεκτρονικού πιεσόμετρου μου με έγχρωμη οθόνη αφής, του νοητού πλέον αλλά όχι λιγότερο πραγματικού κουδουνιού για να μπω στην τάξη… Ποιος να το περίμενε ότι σήμερα θα μου κτυπούσε το κουδούνι ο κόμης της Ayala Valva! Δεν ήμουν τελείως απροετοίμαστος όμως, ζώντας με γάτες τόσα χρόνια έχω αναπτύξει κάποιο ένστικτο και για τα κακά και για τα - λιγότερο συνηθισμένα - καλά. Κατέβηκα τις σκάλες με μια κρυφή ελπίδα. Όχι σε μια τόσο όμορφη μέρα δεν θα μπορούσε να ήταν ο λογαριασμός της ΔΕΗ. [διαβάζεται ασθμαίνοντας χωρίς στάση στα σημεία στίξης]: Ο φάκελος ήταν μεγάλος και εξείχε από το γραμματοκιβώτιο, κίτρινος χαρτονένιος, United States Postal Service, κοντά είμαστε, sheetmusicplus, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πια, σκίζω το φάκελο καθώς ανεβαίνω δυο - δυο τα ξύλινα τριζάτα σκαλοπάτια για να μη με προλάβει η σπιτονοικοκυρά μου και αρχίζει να μου φωνάζει για τις γάτες που ταΐζω στο δρόμο, μέχρι να φτάσω στο πρόθυρο έχω ανασύρει στο χλωμό φως του διαδρόμου το πολύτιμο περιεχόμενο του κίτρινου χαρτονένιου φάκελου, κρεμ εξώφυλλο, Giacinto Scelsi με εικοσάρια σε πρώτη εκτίμηση Times New Roman Regular, θα προτιμούσα την Minion Pro Condensed, τέτοια ώρα τέτοια λόγια, Quatro Pezzi καμιά εικοσαριά points μεγαλύτερα με την ίδια γραμματοσειρά αλλά πλαγιαστά και έντονα και από κάτω εντός παρενθέσεως: su una nota sola, μετά κενό, στο ¼ περίπου από το κάτω μέρος του εξώφυλου η πικτογραμματική υπογραφή του Scelsi καλύπτει κατά πλάτος τη σελίδα, υπογραμμισμένος ο εκδοτικός με sans serif γραμματοσειρά, στ’ αριστερά το Logo του, το Editions σε πλήρη στοίχιση με το Salabert, Θεέ μου ψηλά στους σχετικιστικούς ουρανούς, συμβαίνουν και ευχάριστα πράγματα σ’ αυτόν τον κόσμο τον καλλίτερο απ’ όλους τους δυνατούς! Επιρρεπής στις λιποθυμίες σε κοινή θέα, ένοιωσα σαν την τσελίστα Francis-Marie Uitti, αναφέρει ότι στην πρώτη συνάντησή της με τον κόμη - γητευτή τα γαλάζια διαπεραστικά του μάτια την έκαναν να λιποθυμήσει…

Το είχε προβλέψει ο μελετητής του Γκαίτε, μεταφιλόσοφος και πατριάρχης της ανθρωποσοφίας Rudolph Steiner (1861-1925) στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, αλλά και ο Γαλλοαμερικανός συνθέτης Dane Rudhyar (1895-1985). Mια νότα, οι ανώτεροι αλλά και οι κατώτεροι αρμονικοί της, είναι επαρκές πρωτογενές υλικό για τη σύνθεση ενός μουσικού έργου. Ο Steiner υπέθεσε ότι η προσεκτική ακρόαση ενός φθόγγου μπορεί να αποκαλύψει τον εσωτερικό πλούτο ενός ανθρώπου και ταυτόχρονα να αναδείξει το μυστικό προσωπικό μας φθόγγο. Για σκεφθείτε, στον καθένα από μας αρέσει ένα χρώμα, ένα άρωμα, μια γεύση, γιατί να μην μας αρέσει και ένας συγκεκριμένος φθόγγος, μια συχνότητα δηλαδή! Θα έλεγα ότι με πειραματισμό θα μπορούσαμε να βρούμε, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Steiner, την ιδιοσυχνότητα μας. Από την άλλη ο Rudhyar στο The Rebirth of Hindu Music του 1928, μιλά για το πλήρωμα ενός φθόγγου το οποίο έρχεται με τη διαρκή και προσεκτική ακρόαση ενός φθόγγου όταν κορέννυται το ηχητικό φάσμα. O Rudhyar εισάγει επίσης την έννοια του ζώντος φθόγγου, ο φθόγγος θεωρείται ως ζωντανό κύτταρο, συντίθεται από οργανική ύλη, είναι ένας μικρόκοσμος που αντανακλά πιστά τον μακρόκοσμο, τους νόμους του, τους κύκλους του, το κέντρο του … Ο πνευματικός φθογγικός κόσμος του Rudhyar επηρέασε βαθειά και την εξέλιξη της συνθέτιδος Ruth Crawford.

Μέχρι το 1948 ο Scelsi έχει πειραματιστεί με διάφορα συνθετικά στυλ, τον ιμπρεσιονισμό, τη μηχανιστική μουσική, το νεοκλασικισμό και την ελεύθερη ατονικότητα. Η κράση των διάφορων συνθετικών μεθόδων που δοκίμασε για τη δημιουργία μιας συνεπούς μουσικής γλώσσας στο Κουαρτέτο Εγχόρδων Νο.1 (1944) και στο La Nascita del Verbo (1948), του έδωσε αποτελέσματα που δεν τον ικανοποιούσαν. Για τέσσερα χρόνια, από το 1948 μέχρι το 1952, ο Scelsi περνά μια σοβαρή κρίση, νευρική και καλλιτεχνική συνάμα, η οποία τον οδηγεί σε μια συνθετική σιωπή. Εισάγεται σε μια ακριβή κλινική στην Ελβετία και όταν οι ιατρικές πρακτικές νοιώθει ότι δεν τον βοηθούν ακολουθεί μια αυτοσχέδια θεραπεία: παίζει συνεχόμενα μια νότα στο πιάνο και ακροάται προσεκτικά τον ήχο της. Ένας ιδιότυπος μουσικός διαλογισμός που τον οδηγεί σε μια μυστικιστική αποκάλυψη, στην αιφνίδια φώτιση, στο satori του Ζεν.

Σε μια συνέντευξη του στον Franck Mallet το 1987, ένα χρόνο πριν πεθάνει ο Scelsi περιγράφει ως εξής την ανακάλυψη που προέκυψε απ’ αυτήν την άσκηση:
Με την επανάληψη ενός φθόγγου για ώρα ο φθόγγος μεγαλώνει, μεγαλώνει τόσο ώστε να μπορείς να αντιληφθείς μια αρμονία να αναπτύσσεται μέσα απ’ αυτόν… Όταν μπαίνεις σ’ έναν ήχο, ο ήχος σε αγκαλιάζει, γίνεσαι μέρος αυτού του ήχου. Σιγά - σιγά σε απορροφά και δεν έχεις ανάγκη πλέον άλλου ήχου… Όλοι οι δυνατοί ήχοι εμπεριέχονται εντός του.

Βρίσκω πολύ ενδιαφέροντα και ανατρεπτικά συνάμα μιας ευρέως διαδομένης αντίληψης, αυτά που γράφει στο Son et musique:
Θα πω μόνον γενικά ότι η κλασσική δυτική μουσική εστίασε αποκλειστικά την προσοχή της στο πλαίσιο, στη μουσική φόρμα δηλαδή. Παραμέλησε τη σπουδή των νόμων της ηχητικής ενέργειας, το να σκεπτόμαστε τη μουσική με ενεργειακούς όρους, αυτό που είναι η ζωή δηλαδή. Παρήγαγε έτσι χιλιάδες θαυμαστά πλαίσια τα οποία τις περισσότερες φορές είναι μάλλον άδεια, αποτελέσματα μιας κατασκευαστικής φαντασίας, η οποία είναι πολύ διαφορετική από την δημιουργική [φαντασία]. Οι μελωδίες κινούνται από φθόγγο σε φθόγγο , αλλά τα διαστήματα είναι κενές άβυσσοι επειδή οι φθόγγοι στερούνται ηχητικής ενέργειας. Ο εσωτερικός χώρος είναι άδειος.

Ο Scelsi είχε γράψει μουσική πάνω σε ένα φθόγγο πριν το 1959, το Τρίο για Έγχορδα είναι ένα παράδειγμα, τα Quattro Pezzi είναι όμως ένα ορόσημο στην καλλιτεχνική του δημιουργία. Η σπουδαιότητα του έργου έγκειται στην εστίαση σε ένα φθόγγο, στην εφαρμογή τεχνικών για το ζωντάνεμα του και στην ηχοχρωματική του διαφοροποίηση. Οι φθόγγοι στους οποίους εστιάζει κάθε ένα από τα τέσσερα κομμάτια είναι: F, B, Ab και Α. Οι φθόγγοι F – B σχηματίζουν ένα τρίτονο, το Αb χωρίζει αυτό το τρίτονο σε δύο τρίτες μικρές, το Α του τέταρτου κομματιού σχηματίζει με το Αb του τρίτου, ημιτόνιο (2μ) και με το B του δεύτερου, τόνο (2Μ) [ερμηνεία Giulio Castagnoli].

Παραθέτω τώρα τις πρώτες σελίδες της παρτιτούρας των καθενός από τα Τέσσερα Κομμάτια:


No.1

No.2

No.3

No.4


Εδώ μια εκτέλεση των Quatro Pezzi από τον Johannes Kalitzke και την Wiener Rundfunkorchester. Μαζί τα αριστουργηματικά Uaxuctum και La Nascita del Verbo.

Ο Scelsi και ο Χρήστου ήταν φίλοι, μοιράζονταν κοινά μουσικά, φιλοσοφικά και μεταφυσικά ενδιαφέροντα. Είχε επισκεφθεί την Ελλάδα και μέσω του Χρήστου είχε έρθει σε επαφή με μουσικούς της εποχής (Αντωνίου, Σεμιτέκολο, Μαμαγκάκη κ.α). Η κυρία Ν. Σεμιτέκολο τον θυμάται σαν ένα μάλλον περίεργο αλλά ήσυχο άνθρωπο. Μετά τον τραγικό θάνατο του Χρήστου στις 8 Ιανουαρίου του 1970, ο Scelsi συνέθεσε το έργο Pranam I στη μνήμη του (PRANAM I "In memory of the tragic losses of Jani and Sia Christou", for soprano voice, 12 instruments & tape).

Ο Scelsi σοφά απέφευγε τις μάταιες και επώδυνες φωτογραφίες. Η μόνη γνωστή φωτογραφία του που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι αυτή που παραθέτω ανωτέρω. Συνήθιζε να υπογράφει με έναν κύκλο και ένα στέλεχος που τον ενώνει με μια ευθεία γραμμή:








Πηγές
• Gregory N. Reish, Roosevelt University, Una Nota Sola: Giacinto Scelsi and the Genesis of Music on a Single Note, Journal of Musicological Research, 25: 149–189, 2006
• Gregory N. Reish, The Tranformation of Giacinto Scelsi’s Musical Style and Aesthetic,
1929-1959, Athens, Georgia, 2001

Τετάρτη 12 Μαρτίου 2008

Μονόκερως


Πάνω σε ένα σχέδιο από το ιστολόγιο του vasstath.
Για τρομπόνι και ταινία.

Πέμπτη 6 Μαρτίου 2008

Ο Μπόρις σε Νέες Περιπέτειες: Το Μάθημα

Ήλπιζα ότι θα τους ξεφορτωνόμουν γρήγορα παρόλο που τους αγαπούσα. Μου’ χε βγει ο ώμος με το να κουβαλάω Στολίτσκαγιες και Σέρκοβες από τον ΓΔ Ακριβόπουλο, άσε που κάποια στιγμή πέρασαν και σε γούστα της άλλης πλευράς του Ατλαντικού και να και οι Ιάκωβοι Δανιήλ και να οι Μοργάνοι καπεταναίοι. Δόξα τω Θεώ οικονομικό πρόβλημα δεν είχα, η θέση του απλού υπαλλήλου στο Δημοτικό Κρεματόριο της Βραχούπολης μου εξασφάλιζε άνετα τα προς το ζειν.

Ο Μοδέστος έτρεφε μια πατρική αγάπη για τον Μπόρις, ο Μπόρις έτρεφε μια αναπαραγωγική αγάπη για όλα τα θηλυκά ανεξαρτήτως γονότυπου ή φαινότυπου. Γύρω στις 12 το μεσημέρι όταν το χθεσινό μεθύσι είχε ξεθυμάνει πια και το αυριανό δεν είχε ακόμη αρχίσει, ο Μοδέστος προσπαθούσε να μορφώσει μουσικά τον Μπόρις. Όταν ήταν νέος είχε εντυπωσιασθεί από τον τρόπο που ο Ιωσήφ Φούξιος είχε παρουσιάσει την αντίστιξη στα Βήματα προς τον Παρνασσό του, παρόλο το κρύο που θα έκανε όταν έφτανες τελικά ‘κει πάνω: ο Διδάσκαλος Αλοίσιους παραδίδει τελετουργικά την ιερή γνώση της αντίστιξης στον φιλόπονο και φιλομαθή μαθητή του Γιοζέφους. Αυτός λοιπόν θα έπαιζε το ρόλο του Αλοίσιους κι ο αλητήριος το ρόλο του Γιοζέφους. Είχε σκεφτεί μάλιστα να ονομάσει το εγχειρίδιο που θα εξέδιδε μετά από μερικά χρόνια σε Βήματα προς το Φαλακρό Βουνό. Αμ δε, ούτε σε σενάριο του Λέμου δεν θα έστεκε κάτι τέτοιο…

Ο Μοδέστος άλλαξε δυο τρία ζευγάρια γυαλιά μέχρι να βρει τον τεχνητό φακό που θα διόρθωνε το φυσικό του ελαττωματικό, ήπιε μια γουλιά τσάι με ουίσκι σε αναλογία ευγενών αερίων προς οξυγόνο στην ατμόσφαιρα και ξεκίνησε επίσημα:

- Με τη βοήθεια του Θεού θα εξετάσωμεν σήμερον την τεχνικήν του basso ostinato, ήτοι την τεχνικήν του επιμόνου βασίμου ούτως ειπείν εις την ρωσικήν.

- Για το μπάσιμο σε καμιά επίμονη γκόμενα θα πούμε τίποτα; τον διέκοψε με αυθάδεια δημοσιογράφου ο Μπόρις.

- [ff] Σκασμός, ούρλιαξε ο Μοδέστος κι ο Μπόρις αναπήδησε μακριά σαν τα έξι μπαλάκια των Πινγκ, Πονγκ και Πανγκ, αυτό που κάνουμε σήμερα κάποια μέρα θα είναι γραμμένο σε μια σελίδα της Ιστορίας!

- [pp] Μέχρι στιγμής πάντως μόνο σελίδες παρανομίας έχουμε γράψει, ψέλλισε από απόσταση ασφαλείας ο Μπόρις.

Μου άρεσε να τους χαζεύω από μακριά. Ο άνθρωπος σε πνευματικές αναζητήσεις, το ζώο σε σαρκικές, με το ζώο να τα καταφέρνει και στις δυο καλλίτερα.

- Επανέρχομαι και δεν θα επιτρέψω άλλες διακοπές, είπε σοβαρά ο Μοδέστος.

Ο Μπόρις ήξερε πότε δεν τον παίρνει άλλο, έξυσε το μολύβι του, άνοιξε το πεντάγραμμό του στο τραπεζάκι που του είχα παραχωρήσει και σταύρωσε τα νύχια του. Έφερε στο μυαλό του τη νοστιμούλα καθηγήτρια ρυθμοστοματικής αγωγής που είχε γνωρίσει στο ωδείο πρόσφατα και ετοιμάστηκε για ό, τι ανιαρό θα ακολουθούσε.

- Ένα ostinato είναι ένα μοτίβο, μια φράσις, ούτως ειπείν ένα μελωδικόν, ή ρυθμικόν πρότυπον το οποίον επαναλαμβάνεται «επιμόνως» κατά την διάρκειαν μιας συνθέσεως. Η επανάληψις ουδόλως οφείλει ούτως ειπείν να είναι ακριβής, αρκεί να είναι απλώς αναγνωρίσιμος. Όταν η επαναλαμβανομένη γραμμή βρίσκεται εις το βάσιμον ούτως ειπείν, η τεχνική ονομάζεται basso ostinato. Η άρια When I am Laid in Earth του εξαίρετου πλην εκλιπόντος συναδέλφου Ερρίκου Περσέλλου αποτελεί λαμπρόν παράδειγμα της εξεταζομένης ούτως ειπείν τεχνικής.

Παραδόξως δεν υπήρξε διακοπή από το γάτο. Ο Μοδέστος αναζήτησε γύρω του βλέμματα θαυμασμού, εγώ τον φιλοδώρησα πλουσιοπάροχα, ο Μπόρις παρέμεινε ακίνητος, ποιος ξέρει ο σάτυρος τι ιστορίες έφτιαχνε με το μυαλό του με τη δασκαλίτσα της ρυθμοστοματικής…

- Επί της επαναλαμβανομένης γραμμής του βασίμου, νέον αρμονικόν και μελωδικόν υλικόν προστίθεται, ή παραλλάσσεται, βάσει σχεδίου ούτως ειπείν, το ήδη υπάρχον. Εις εκάστην των επαναλήψεων αυξάνεται η πολυπλοκότης της επεξεργασίας αν και δεν αποκλείεται ουδόλως η χαλάρωσις της υφής.

Σταμάτησε φανερά περήφανος, ήπιε μια γουλιά τσουίσκι, ήπιε άλλη μια, ήπιε και την τελευταία. Ακολούθησε σιωπή για να κατασταλάξουν οι νεοαποκτηθείσες γνώσεις. Τη σιωπή έσπασε το πετρελκινητό του Μπόρις. Το κοίταξα με θαυμασμό καθώς το έβγαζε από την τσέπη του, εμείς είχαμε ακόμη κινητούς τηλέγραφους, στη μητέρα Ρωσία είχαν ήδη κυκλοφορήσει τα κινητά νέας γενιάς με δίχρονους βενζινοκινητήρες και ενσωματωμένο κασετόφωνο οκτώ τράκων!

- Συγνώμην διδάσκαλεν, είναι ο εξάδελφος Μπεγκεμότ από την πατρίδαν, πρέπει να απαντήσω ούτως ειπείν, είπε σοβαρά και σεβαστικά ο Μπόρις. Ο Μοδέστος έγνεψε καταφατικά. Εγώ από ευγένεια αποσύρθηκα στην κουζίνα για να φτιάξω άλλη μια κούπα τσουίσκι. Μου φώναξε από το σαλόνι:

- Το τσάι σκέτο σε παρακαλώ, χμ, χωρίς τσάι δηλαδή!

Σε λίγα λεπτά όλα ήταν έτοιμα να ξαναρχίσει το μάθημα, ο Μοδέστος ρούφηξε το 1/3 του περιεχομένου της κούπας που του προσέφερα και ολοκλήρωσε χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια με τα υπόλοιπα 6/9. Το πετρελκινητό του Μπόρις σφύριξε ένα ντο5 με λίγο από σι4.

-Συγνώμην και πάλιν διδάσκαλεν, μου τελειώνει το πετρέλαιον εις το κινητόν μου ούτως ειπείν, θα το πληρώσω πετρελαίου άμα το πέρας του μαθήματος.

Υπόδειγμα μαθητή ο Μπόρις, αν και ήμουν σίγουρος ότι μες το μυαλό του ότι η ρυθμοστοματική θα αναστέναζε σαν τον υπερσιβηρικό.

Κουρτίνα, δεύτερη πράξη για τον Μοδέστο:

- Συγγενείς μορφαί του επιμόνου βασίμου είναι ούτως ειπείν η πασακάλια και η σακόνα, αγαπηταί μορφαί των βαρόκων Διδασκάλων. Εις το παρόν σημείον θεωρώ ότι αρκούντως εκαλύφθει το θεωρητικόν μέρος του υπό εξέτασιν αντικειμένου. Ας προχωρήσωμεν πάραυτα εις ένα παράδειγμα το οποίον ούτως ειπείν θα δοκιμάσει τας μέχρι τούδε αποκτηθείσας γνώσεις μας.

Ιδού η πρότυπος φράσις ενός επιμόνου βασίμου…

Ο Μοδέστος κινήθηκε προς την Καρβουνόβα. Έσπευσα να κινηματογραφήσω το γεγονός με την καινούρια μου κάμερα λιγνίτη από τον Ισπανό.

- Τι έχομεν εδώ; ερώτησε ο Μοδέστος σα να απευθυνόταν σε πολυπληθές ακροατήριο.

- Μάθημα! απάντησε με σοβαρότητα ο έκφυλος.

- Εννοώ ποίας δυνατότητας εγκυμονεί περί της εναρμονίσεως του και περαιτέρω επεξεργασίας του αυτό το βάσιμον;

- Εγώ θα ‘θελα να εγκυμονήσω καμιά… ξέφυγε του Μπόρις.

- [fff] Σκασμός γάιδαρε! ούρλιαξε στο γάτο, η φωνή του Μοδέστου ακούστηκε σα κύμβαλο 30 ιντσών που πέφτει από τον τέταρτο όροφο πολυκατοικίας στις μπάσες χορδές του πιάνου.

- Διακρίνω μια δυνατότητα εναρμόνισης του με σχέσεις τρίτης, προσπάθησα να δικαιολογήσω το “μουσικός” που γράφει η ταυτότητά μου.

- Λαμπρά!, με επιβράβευσε ο Μοδέστος.

- Όπα της ο χοντρούλης και νόμιζα ότι τα αυτιά του ήταν μόνο για να συγκρατούν τα γυαλιά του, είπε ο Μπόρις χωρίς καν να με κοιτάξει. Ένοιωσα να ανεβαίνει το αίμα στο κεφάλι μου, να με πει χοντρό η μαυροκατσούλα! Ο Μοδέστος μου έκανε νεύμα να μη δώσω συνέχεια.

- Ορίστε μια εναρμόνισις ούτως ειπείν του προτύπου θέματος με σχέσεις τρίτης. Ό, τι υπονοείται αρμονικώς υπό της αριστερής χειρός, υλοποιείται λογικώς ούτως ειπείν υπό της δεξιάς. Την ώρα που ο Μοδέστος έπαιζε την εναρμόνιση του στο πιάνο ο Μπόρις έχωσε βαθειά τα νύχια του στα θηκάρια τους και πήρε να ξύνεται κάτω απ’ τον αφαλό…


- Καλό ρε Μόδι αλλά μπαναλαρία, μοιάζει με ύμνο της προοδευτικής δεξιάς. Για τσάκω κάτι πιο σικάτο ούτως ειπείν για να το ξανασκεφτείν. Ο Μπόρις σχεδόν τον πέταξε από το σκαμπό και μου ‘κλεισε πονηρά το μάτι. Σκέφτηκα αβίαστα τη χημική σύνθεση της φόλας…


- Τολμηρόν ούτως ειπείν. Οφείλομεν να επανεξετάσωμεν… δεν πρόλαβε να τελειώσει τη φράση του ο Μοδέστος…

- Ρε Μόδι, γαμώ τη χοληστερίνη μου, κουράστηκα. Αν συνεχίσουμε έτσι ούτε αύριο δεν τελειώνουμε κι εγώ έχω ραντεβού σε μια ώρα κι ούτε μπάνιο έχω κάνει ούτε τα νύχια μου έχω κόψει. Το πράγμα είναι απλό, κάθεσαι στην καρβουνο πως τη λεν και το παίζεις, να, έτσι απλά. Αν μου ξανάκλεινε το μάτι είχα έτοιμο νέφτι για το κώλο του!

Τρίτη 4 Μαρτίου 2008

ΞΕΝΑΚΗΣ Ι: Το γαρ αυτό νοείν εστίν τε και είναι

Έχω τη τιμή και τη χαρά να φιλοξενήσω στο ιστολόγιο μου δύο άρθρα, ένα στα ελληνικά και ένα στα αγγλικά, του εξαιρετικού μουσικολόγου, συνθέτη αλλά και φίλου κ. Αντώνιου Αντωνόπουλου. Ο κ. Αντωνόπουλος εκπονεί τη διδακτορική του διατριβή με θέμα τον Ξενάκη στο Παρίσι.
Τα κείμενα είναι δύσκολα και απαιτούν την προσοχή μας. Κατά τη γνώμη μου το Formalized Music του Ξενάκη και μια γενική γνώση της φιλοσοφίας των Προσωκρατικών και ιδιαίτερα του Παρμενίδη θα βοηθούσαν στην κατανόηση και εκτίμηση αυτών των κειμένων.
Θα ξεκινήσω με ένα σύντομο βιογραφικό σημείωμα του Ι. Ξενάκη, θα συνεχίσω στις επόμενες δύο καταχωρήσεις με τα άρθρα στα ελληνικά και αγγλικά του κ. Αντωνόπουλου και θα κλείσω με μια εργογραφία του Ξενάκη.

Σύντομο Βιογραφικό Σημείωμα
O Ιάννης Ξενάκης (1922-2001) είναι μια από τις πλέον εξέχουσες προσωπικότητες στο χώρο της μουσικής, αλλά και γενικότερα της διανόησης, της μεταπολεμικής περιόδου. Πρόκειται για έναν ριζοσπαστικά πρωτότυπο, αυθεντικό, ελεύθερο και ανεξάρτητο στοχαστή. Σε αντίθεση με τους περισσότερους Ευρωπαίους συνθέτες, δεν βασίστηκε στη μεγάλη δυτικοευρωπαϊκή παράδοση, αλλά αναζήτησε καινούριους δρόμους εμπνεόμενος από την αρχαιοελληνική σκέψη και τις θετικές επιστήμες με αποτέλεσμα μια μουσική δομικά περίτεχνη και πολύπλοκη, «πρότυπη» και «πρωτότυπη», αλλά ταυτόχρονα δραματική και τραγική με μια «αντικειμενική», «μαθηματική» ομορφιά, πέραν κάθε ρομαντισμού ή μυστικισμού.
Γόνος ευκατάστατης ελληνικής οικογένειας, γεννήθηκε στη Βραΐλα της Ρουμανίας στις 29 Μαΐου του 1922. Το 1932 εγκαθίσταται με την οικογένεια του στην Ελλάδα. Σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο ΕΜΠ (1940-46) καθώς και θεωρητικά της μουσικής με τον Αριστοτέλη Κουντούρωφ. Παράλληλα μελετά μόνος την αρχαία ελληνική γραμματεία, η αρχαία ελληνική σκέψη θα αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα στην μετέπειτα μουσική του εξέλιξη. Έντονα πολιτικοποιημένος αυτή την εποχή, ενεργό μέλος της Αντίστασης, πολέμησε στα Δεκεμβριανά του 1944 και τραυματίστηκε σοβαρότατα στο πρόσωπο. Εγκαταλείπει κρυφά την Ελλάδα το 1947 και εγκαθίσταται στο Παρίσι. Καταδικασμένος ερήμην σε θάνατο, δεν επιστρέφει στην Ελλάδα παρά το 1974.
Στο Παρίσι συνεχίζει τις σπουδές του με τους Arthur Honegger, Darius Milhaud και Olivier Messiaen και παράλληλα, με την ιδιότητά του ως πολιτικός μηχανικός, συνεργάζεται με τον Le Corbusier στον σχεδιασμό σημαντικών αρχιτεκτονημάτων. Μετά από μια σειρά έργων βασισμένων στην ελληνική δημοτική μουσική ακολουθούν οι «Μεταστάσεις» (1954), έργο σταθμός στη μουσική του 20ου αι., τα «Πιθοπρακτά» (1955-56) και οι «Αχορρίψεις» (1956-57), έργα που τον καθιερώνουν ως ηγετική προσωπικότητα της ευρωπαϊκής avant garde. Από το 1960 η φήμη του εξαπλώνεται παγκοσμίως, δέχεται πολλά βραβεία και διακρίσεις, δίνει διαλέξεις και οργανώνονται φεστιβάλ σε όλο τον κόσμο με τη μουσική του. Το 1965 ίδρυσε το Centre de Mathematique et Automatique Musicales (CEMAMU).
Ο Ξενάκης αρνούμενος την σειραϊκή μέθοδο («Η κρίση της Σειραϊκής Μουσικής», 1955) χρησιμοποιεί θεωρίες από τα μαθηματικά, τη φυσική, την αστρονομία, την βιολογία κ.α για τη δόμηση όλων των μουσικών παραμέτρων ενός μουσικού έργου (φθογγικά ύψη, δυναμική, φόρμα, ενορχήστρωση κλπ), πάντα όμως με μια βαθειά ανθρωπιστική προσέγγιση. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί καινούριους ηχητικούς κόσμους, αυθεντικά και ριζοσπαστικά πρωτότυπους, που χαρακτηρίζονται από έντονη ρυθμική ενέργεια, ηχοχρωματική ποικιλία, δομική πολυπλοκότητα, κόσμους που θα αποτελέσουν την νέα ηχητική κληρονομιά του 21ου αι. Από το 1960 και μετά χρησιμοποιεί υπολογιστές για τον υπολογισμό των διαφόρων παραμέτρων των έργων του.
Από το 1980 και μετά παρατηρείται μια στροφή στο έργο του. Χωρίς καμιά υποτροπή σε «μετά» ή «νέο» - ισμούς, διατηρώντας πάντα την καθαρότητα και το υψιπετές των πρώτων έργων του, γίνεται περισσότερο «ανθρώπινος», εστιάζει περισσότερο στη μελωδία και στο ρυθμό παρά στο ηχόχρωμα και την υφή.
Πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου του 2001 μετά από μακρόχρονη ασθένεια. Η ελληνική κυβέρνηση ζήτησε τις στάχτες του. Ήταν αργά να επανορθώσουν. Δεν δόθηκαν.
! Δείτε αυτό το πολύ πολύ ενδιαφέρον και ιστορικό πια αφιέρωμα του Μονογράμματος στον Ξενάκη από το Οπτικοακουστικό αρχείο της ΕΡΤ.
Σημαντική Σημείωση: Τα κείμενα που ακολουθούν αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία του κ. Αντώνιου Αντωνόπουλου με ότι αυτό συνεπάγεται.

ΞΕΝΑΚΗΣ IΙ: Οντολογία & Κοσμολογία στο Formalized Music του Ι. Ξενάκη

ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ & ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΣΤΟ FORMALIZED MUSIC TOY I. ΞENAKH
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ – ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ
Αντώνιος Αντωνόπουλος
Συνθέτης, υποψήφιος διδάκτωρ Sorbonne-Paris IV & Montpellier 3
aantiant@columbianet.gr aantiant@yahoo.gr
Η ύπαρξη της οντολογίας και της κοσμολογίας, ως γενικά αποδεκτού φιλοσοφικού υπόβαθρου, αποτελεί απλά μια δικαιολόγηση της προέλευσης των καινοτόμων πρακτικών του Ξενάκη; Ή οι οντολογικές και κοσμολογικές αρχές είναι θεμελιώδους σημασίας και συνιστούν τη βάση τού έργου του συνολικά, καθώς και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ως συνθέτη και διανοούμενου;

Θεωρούμε ιδιαίτερα βαρύνουσας σημασίας τις ακόλουθες δύο θέσεις του Ξενάκη:
1.‘...εάν είναι επιβεβλημένο στη μουσική το να χρησιμεύει ως μέσο για την αντιμετώπιση των φιλοσοφικών ή επιστημονικών ιδεών περί του όντος και της εξέλιξής του καθώς και των εκφάνσεών τους, είναι ουσιαστικό ο συνθέτης τουλάχιστον να στοχάζεται σοβαρά επάνω σε αυτούς τους τύπους έρευνας’ και
2.‘...ιδού οι ερωτήσεις που πρέπει να θέτουμε στους εαυτούς μας: α) ποιες είναι οι συνέπειες της συνειδητοποίησης του Πυθαγόρειου και Παρμενίδειου πεδίου για τη μουσική σύνθεση; β) με ποιους τρόπους;’

Ο ίδιος ο συνθέτης απαντά: ο λογισμός επί του όντος οδηγεί άμεσα στην αναδημιουργία, κατά το δυνατόν εκ του μηδενός,, των βασικών ιδεών για τη μουσική σύνθεση, και προ πάντων στην απόρριψη κάθε ιδέας που δεν εμπίπτει στην εν λόγω εξέταση. Η αναδημιουργία θα προαχθεί με χρήση σύγχρονων αξιωματικών μεθόδων’.

Ο Ξενάκης παρέχει, θεωρητικά αλλά και επί της ουσίας, μια τοποθέτηση όσον αφορά τη σύγχρονη μουσική σύνθεση, δεδομένου ότι έχουμε δεχτεί τη χρήση της μουσικής ως μέσο: (‘είναι επιβεβλημένο η μουσική να χρησιμεύσει ως μέσο [για την αντιμετώπιση]’κ.λπ.), και έχει καταστήσει σαφή, τη θεμελιώδη λειτουργία της μουσικής, η οποία είναι να ‘αποτελεί τον καταλύτη της ανάτασης που μπορεί να επιφέρει δι’ όλων των μέσων έκφρασης’.

Αυτές οι αναφορές επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι στα μέσα έκφρασης εμπεριέχονται οι φιλοσοφικές και επιστημονικές ιδέες σχετικά με το όν και την εξέλιξή του, καθώς και τις εκφάνσεις τους που εμπλέκονται στη διαδικασία της μουσικής σύνθεσης. Επιπλέον, δεδομένου ότι δεν συνιστούν απλά συνέπειες τής εν λόγω συνειδητοποίησης, αυτά τα μέσα έκφρασης έχουν μια σαφή λειτουργική αξία, ως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι ‘...η αξιωματικοποίηση αποτελεί οδηγό διαδικασίας, πλέον συμβατό με τη σύγχρονη σκέψη.’ και επομένως με τη σύγχρονη σύνθεση. Εκλαμβάνουμε ως εξίσου βαρύνουσας σημασίας το ότι: ‘…πράγματι, οι σταθερές μετατοπίσεις του όντος, συνεχείς ή μη, αιτιοκρατικές ή χαοτικές (ή και τα δύο συγχρόνως) συνιστούν εκδηλώσεις της ζωτικής και αδιάκοπης τάσης προς αλλαγή, προς την ελευθερία χωρίς επιστροφή.’

Το όν (Eόν στην Ιωνική διάλεκτο), ως φιλοσοφική ιδέα , που εισάγεται από τον Παρμενίδη (5ος αι. π.Χ.) στο ποίημά του Περί Φύσιος, οδήγησε τον Ξενάκη στην έννοια τού μη όντος, αν και, όπως ο ίδιος αναγνωρίζει, το μη όν δεν λαμβάνει απόλυτη τιμή: ‘…δεν πρόκειται για το τίποτα, δεδομένου ότι κάθε πιθανοτική λειτουργία έχει συγκεκριμένο σκοπό.’ Στον αιτιοκρατικό κόσμο των μαθηματικών, μια πιθανοτική λειτουργία είναι μια ύπαρξη, ένα όν, και διαθέτει εν δυνάμει τη δυνατότητα δημιουργίας ενός άλλου όντος.

Το ουσιαστικό πρόβλημα συνίστατο στη δημιουργία κάτι πρωτότυπου στη μουσική, μη προϋπάρχοντος. Καθώς η μη-προΰπαρξη εμπεριέχει την έννοια τόσο της ύπαρξης όσο και της μη ύπαρξης, διολισθαίνουμε ουσιαστικά στην έννοια του όντος και του μη-όντος: πώς είναι δυνατό να δημιουργηθεί κάτι, π.χ. μουσικές δομές, εκ του μη όντος; Ή διαφορετικά διατυπωμένο, πώς μπορούμε να γεφυρώσουμε την απόσταση μεταξύ μη-όντος και όντος στη μουσική;

Στο διαχειριστικό-πρακτικό επίπεδο, ο Ξενάκης έλυσε το πρόβλημα ‘νομιμοποίησης’ της δημιουργίας πρωτότυπης μουσικής, με τη χρησιμοποίηση των κατά το δυνατό λιγότερων συμβάσεων, δεδομένου ότι η μη χρήση νόμων, δε θα ήταν ούτε αποτελεσματική, αλλά ούτε και δυνατή. Εντούτοις, φαίνεται ότι δεν θα είχε μείνει ικανοποιημένος εάν είχε λάβει μια απόφαση, χωρίς φιλοσοφικό και επιστημολογικό επεξηγηματικό υπόβαθρο, ακόμα κι αν είχε επιτύχει το αυτό αποτέλεσμα, δηλαδή τη δημιουργία μουσικών δομών εκ του μη-όντος (ex nihilo). Φαίνεται, επίσης, εξίσου ασφαλές το να συναγάγουμε ότι η μουσική, άρα και η σύνθεση, εκλαμβάνονται από τον Ξενάκη ως όν και επομένως υπόκεινται σε νόμους της οντολογίας και της κοσμολογίας. Σε αυτήν την περίπτωση, οι φιλοσοφικές και επιστημολογικές όψεις του προβλήματος της μετάβασης από το μη-όν στο όν παραμένουν αναλλοίωτες. Εκτός αυτού και δεδομένου ότι ο χρόνος είναι συστατικό οποιασδήποτε αλλαγής και συνεπώς της μετάβασης, το πρόβλημα του χρόνου είναι ισοδύναμο με την ίδια τη μετάβαση.

Το ποίημα Περί Φύσιος του Παρμενίδη κατέχει επιφανή θέση στην επιχειρηματολογία του συνθέτη, ο οποίος παραθέτει τα αποσπάσματα 7:1-2, 8:1-11, 3 και 7:5. Απέχοντας, από την έρευνα στον Πυθαγόρειο τομέα, είναι απαραίτητο να εστιάσουμε την προσοχή μας στο πρόβλημα του Παρμενίδειου όντος και σε μερικές από τις πτυχές και τις συνέπειές του, προσβλέποντας σε μια βαθύτερη κατανόηση των Ξενάκειων συλλογισμών σχετικά με τη λειτουργία του όντος στη συνθετική διαδικασία.

Ο Παρμενίδης ήταν ο πρώτος έλληνας οντολόγος ή μεταφυσικός φιλόσοφος. Το πρώτο μέρος του ποιήματός του, Τά πρός ἀλήθειαν, παρέχει το πρωιμότερο δείγμα παραγωγικού συλλογισμού στην ιστορία της ελληνικής φιλοσοφίας. Το όν, πρέπει να είναι αγέννητο και άφθαρτο, αδιαίρετο και αμετάβλητο. Στο δεύτερο μέρος του ποιήματος, Τά πρός δόξαν, ο κόσμος της συνήθους εμπειρίας, δεν είναι δυνατόν να χαρακτηριστεί ως όν. Ο Παρμενίδης, συνεπώς, αναπτύσσει μια δυϊστική κοσμολογία.

Αυτό που καταδικάζει ως λάθος της κοινής αντίληψης στο Τα πρός δόξαν είναι η έννοια ότι κάτι μπορεί να προέλθει από το τίποτα, και ότι η ύπαρξη συνολικά μπορεί να υπόκειται σε κίνηση ή αλλαγή. Ενδιαφέρεται απλά για το σύνολο αυτού που υπάρχει, για το υπόβαθρο όλης της ύπαρξη. Στο Τά πρός ἀλήθειαν τα κύρια συμπεράσματα, τα σχετικά με τη φύση της πραγματικότητας, εμφανίζονται στο απόσπ. 8, μέρος του οποίου παρατίθεται και από τον Ξενάκη. Όλη η παραγωγική αλυσίδα εξαρτάται από μια αφετηρία: τη διάκριση μεταξύ δύο πιθανών οδών έρευνας. Η πρώτη, ‘το όν είναι και δεν μπορεί να μην είναι’, υποστηρίζεται από το επιχείρημα ότι το αντίθετο, η άλλη οδός, ‘το μη-όν δεν υπάρχει και είναι ανάγκη να μην υπάρχει’, πρέπει να απορριφθεί.

Το απόσπ. 3: ‘Τό γάρ αυτόν νοείν εστιν τε καί είναι’, που παραθέτει και ο Ξενάκης στα αρχαία ελληνικά, είναι ίσως το γνωστότερο όλων. Η μετάφραση που δίνεται στο κείμενο, αφήνει την εντύπωση ότι η σκέψη και η ύπαρξη είναι το ίδιο, αλλά αυτό που εννοείται από τον Παρμενίδη είναι ότι ‘αυτό που μπορεί να νοηθεί είναι το ίδιο με αυτό που μπορεί να είναι.’ Εάν πρόκειται να προβούμε σε μια αναζήτηση, πρέπει να γίνει μόνο σε ‘αυτό το οποίο είναι’, καθότι ‘αυτό το οποίο δεν είναι’ έχει ήδη απορριφθεί.

Ο Παρμενίδης μιλάει για τον Πολύδηρι έλεγχο (απόσπ. 7:5), έννοια που χρησιμοποιεί και ο Πλάτων στους διαλόγους του, και στην οποία ο Ξενάκης δίνει ιδιαίτερη έμφαση.

Το δι αναγωγής συμπέρασμα, που απορρίπτει την εξέλιξη στο χρόνο και την αλλαγή αναφέρει: ‘εάν γεννήθηκε κάποτε, τώρα δεν είναι’. Αλλά, όπως εδείχθη προηγουμένως, το ‘δεν είναι’ δηλαδή το ‘μη όν’ αποκλείεται, επομένως πρέπει να αρνηθούμε και ‘αυτό που πρόκειται να είναι’. Κατά συνέπεια, η κίνηση και η αλλαγή πρέπει να αποκλεισθούν. Και συνεχίζει με την αρχή του επαρκούς αιτίου: ‘διότι, ποια ανάγκη θα το είχε ωθήσει στο να δημιουργηθεί αργότερα, ή νωρίτερα; Τοῦ μηδενός ἀρξάμενον;’ Εάν καμία αιτία δεν είναι εμφανής ούτε δίνεται κάποια εξήγηση, το επιχείρημα λαμβάνεται ως αληθές και η ιδέα ότι το όν έχει γεννηθεί απορρίπτεται.

Ουσιαστικά, αυτό είναι το κρίσιμο σημείο στον Ξενάκειο συλλογισμό για την αιτιότητα και τη λογική, και ιδιαίτερα για τη μουσική ποιητική: ‘Τοῦ μηδενός ἀρξάμενον;’ Πρόκειται για καίρια δυσκολία, δεδομένου ότι η δημιουργία σε οποιοδήποτε τομέα είναι σχεδόν συνώνυμη με την έλευση σε ύπαρξη. Αλλά η γέννηση της ύπαρξης αποκλείεται, σύμφωνα με τον Παρμενίδειο τρόπο σκέψης, καθιστώντας την υλοποίηση οποιασδήποτε δημιουργίας φιλοσοφικά αδύνατη. Αυτό όμως είναι προφανώς λανθασμένο, δεδομένου ότι η μουσική δημιουργία υπάρχει αναντίρρητα, και βέβαια δε μας είναι δυνατό να αρνηθούμε τις αισθήσεις μας. Μπροστά σε αυτό το αδιέξοδο, ο Ξενάκης διαφεύγει -μεταφορικά και κυριολεκτικά- με τη γνωστή παράφρασή του: ‘τό γάρ αὐτό εἶναι ἐστίν τε καί οὔκ εἶναι.’ Παρ’ όλα ταύτα, και δεδομένου ότι το πρόβλημα δεν λύνεται έτσι παρά μόνο πρακτικά, προβαίνει στην παράθεση μιας επιστημολογικής εξήγησης τού πώς πέτυχε τη μετάβαση από την Παρμενίδεια ακινησία στην αενάως μεταβαλλόμενη συνθετική κινητικότητα.

Το 1998, επτά έτη μετά την έκδοση του Formalized Music, ο Karl Popper, στη σειρά δοκιμίων του με τίτλο ‘Ο κόσμος του Παρμενίδη’ κάνει μια ενδιαφέρουσα επιστημολογική παρουσίαση του Παρμενίδειου προβλήματος, των συνεπειών και των επιπτώσεών του.

Ο Παρμενίδης ήταν κοσμολόγος, αν και πολλοί φιλόσοφοι τον θεωρούν οντολόγο. Με τη θεωρία του ενιαίου κόσμου, αναδεικνύεται στον πατέρα της θεωρητικής φυσικής. Ανακάλυψε τη θεωρία της γνώσης (επιστημολογία σήμερα). Ήταν ο πρώτος που πρότεινε την έρευνα μέσω της αμφιβολίας. Καθιέρωσε τη νοησιαρχία και τον ορθολογισμό και απέρριψε την εμπειρία, επειδή μπορεί να οδηγήσει μόνο στην ψευδογνώση (Δόξαι). Ήταν ο εφευρέτης της παραγωγικής μεθόδου. Έδωσε έμφαση στην αμετάβλητη φύση του κόσμου, τη σταθερά, που οδήγησε στην αναζήτηση των αρχών της διατήρησης της ενέργειας. Οδήγησε στη μέθοδο της αναπαράστασης των θεωριών και των νόμων της φύσης με μορφή μαθηματικών εξισώσεων, όπου σε μια διαδικασία μεταβολής κάτι παραμένει ίσο με κάτι. Η θεωρία του ήταν η αρχή της θεωρίας της συνέχειας της ύλης, της οποίας η αντιπαράθεση με τη θεωρία της ασυνέχειας (ατομιστική σχολή), αποδεδείχθηκε εξαιρετικά παραγωγική για την εξεύρεση λύσεων στο πρόβλημα της δομής της ύλης.

Αλλά αυτό για το οποίο ο Παρμενίδης ενδιαφέρθηκε πραγματικά ήταν το κοσμολογικό πρόβλημα της αλλαγής, που τίθεται ως εξής: πρέπει να υπάρχει κάτι, ακόμα και άϋλο, το οποίο, αν και μεταβάλλεται, πρέπει να παραμείνει ίδιο με τον εαυτό του κατά τη διάρκεια της αλλαγής. Αλλά εάν παραμένει ίδιο με τον εαυτό του, τότε πώς μπορεί να αλλάξει; Κατά συνέπεια η αλλαγή και η κίνηση είναι παραδοξότητες.

Το Παρμενίδειο αδιέξοδο οδήγησε τους ατομιστές Λεύκιππο και Δημόκριτο (5ος αι. π.Χ.), που στη θεωρία της ασυνέχειας της ύλης: κάθε αλλαγή οφείλεται στη μετακίνηση των αμετάβλητων και πλήρων ατόμων μέσα στο αμετάβλητο κενό. [‘Το κενό είναι αληθινά μη-όν; Ή απλά ο προσδιορισμός ενός ασαφούς πληρώματος;’ σχολιάζει ο Ξενάκης.]

Ο Παρμενίδης δίδαξε την αναζήτηση της πραγματικότητας πίσω από τα φαινόμενα, τη μέθοδο των αντιθέτων υποθέσεων, τη γενικευμένη κριτική, την αναζήτηση σταθερών [ο Ξενάκης προτιμά τον όρο axiomatics αντί του invariant], ότι από το τίποτα, τίποτα δεν μπορεί να προκύψει, [σαφώς αντίθετο με τη φράση του Ξενάκη ‘κατασκευή νόμων από το τίποτα, χωρίς αιτιότητα’ σχετικά με την πρωτοτυπία:].

Υπάρχει όμως ανάγκη να σταματήσει η ταύτιση του πραγματικού με τις σταθερές. Οτιδήποτε εμφανίζεται ως πράγμα είναι πάντα μια διαδικασία. Η διάκριση μεταξύ πραγμάτων και διαδικασιών μπορεί να αφορά τη διάκριση μεταξύ της μηχανικής των υλικών σημείων και της μηχανικής των συνεχών μέσων ή μεταξύ των θεωριών των πεδίων και των σωματιδίων, θεωρίες που εκμεταλλεύτηκε ο Ξενάκης στα έργα του, π.χ. η θεωρία ‘Εντός / εκτός χρόνου’ και η ‘Κοκκώδης σύνθεση’. Άλλη απόκλιση από το Παρμενίδειο σχέδιο είναι η θεωρία της μεγάλης έκρηξης για το διαστελόμενο σύμπαν. [Με αυτή την αφορμή, ο Ξενάκης αναφέρεται στη θεωρία ενός κόσμου που αναδύεται από το τίποτα (Scientific American, 1984) και πλησιάζει τη θεωρία των υπερχορδών.]

Στην εποχή του Παρμενίδη, η υλική ουσία του όντος ήταν ίδια με τον κόσμο, ο οποίος τότε θεωρήθηκε ως σταθερά. Σήμερα εντούτοις, γνωρίζουμε ότι η μόνη σταθερά στο Σύμπαν είναι οι νόμοι της αλλαγής του. Η μεταβολή περιλαμβάνεται, ως σύνολο αρχών, στην έννοια του όντος. Η σύγχρονη ‘Οδός της Αλήθειας’ εμπεριέχει την αλλαγή, την πιθανότητα, και σε κάποιο βαθμό προφανώς και την αιτιότητα. Ο Ξενάκης, αποδεικνύεται επαρκώς ενήμερος και μέτοχος του γεγονότος.

Η διεξοδική επιστημολογική έρευνα του Karl Popper στα προβλήματα που τίθενται από τον Παρμενίδη καταλήγει σε συμπεράσματα, παρόμοια με την πλειονότητα των υποθέσεων που ο Ξενάκης είχε ήδη χρησιμοποιήσει για να δημιουργήσει τις μουσικές δομές του. Ομοιότητες διαπιστώνονται επίσης μεταξύ των θεωριών, των διαδικασιών, των φιλοσόφων και των επιστημόνων, στους οποίους και οι δύο συγγραφείς αναφέρονται. Μια προσεκτική εξέταση καθιστά εμφανές το ότι ο Ξενάκης δεν χρησιμοποίησε τίποτα λιγότερο από το Παρμενίδειο σχέδιο και ότι οι λογικές επιστημολογικές αφαιρέσεις του, προκειμένου να παρουσιάσει το όραμά του για τον κόσμο, κατέληξαν στα ίδια συμπεράσματα με αυτά του Popper. Επιπλέον, ο συνθέτης δηλώνει κατηγορηματικά, ότι τοποθετείται στο Πυθαγόρειο-Παρμενίδειο πεδίο. Το πρόβλημα του πώς θα μπορέσουμε να γεφυρώσουμε την απόσταση μεταξύ μη-όντος και όντος στη μουσική, όμως, δεν μπορεί να λυθεί μέσω ενός συλλογισμού στατικού Παρμενίδειου τύπου, διότι η ύπαρξη του μη-όντος δεν υφίσταται και επομένως πρέπει να εκκινήσουμε από το όν και εντεύθεν. Το ‘Ex nihilo’ γίνεται ισοδύναμο με το ‘κατά το δυνατόν λιγότερες συμβάσεις.’

Οι συμβάσεις αυτές πάντως, όσο λίγες και αν είναι, συνιστούν όν. Ο Ξενάκης δεν ταυτίζει την πραγματικότητα με τις σταθερές. Ακόμα και αν εκκινεί από την Παρμενίδεια θεωρία, χρησιμοποιώντας την για την εξαγωγή των μεθοδολογικών του εργαλείων, αιτιωδών στη φύση τους, δεν είναι Παρμενίδειος. Ο χρόνος και η αλλαγή υπάρχουν και είναι μερικές από τις ιδιότητες του όντος. Κατά συνέπεια, τόσο στην φιλοσοφική όσο και τη συνθετική αναζήτησή του, η απόσταση μεταξύ μη-όντος και όντος στη μουσική έχει γεφυρωθεί έμμεσα, με την χρήση μη Παρμενίδειων ενορατικών μέσων. Η αφετηρία του βρίσκεται μεν στην πλευρά του Τά πρός ἀλήθειαν, αλλά αυτό είναι συγχρόνως και το σημείο καμπής, καθώς σύντομα κλίνει στο Τά πρός δόξαν, και βασιζόμενος στους ελάχιστούς δυνατούς κανόνες, που προσφέρονται από το Παρμενίδειο όν, ακολουθεί τους ‘μετασχηματισμούς’ του δια μέσου των εποχών μέχρι τη σύγχρονη φυσική. Οι μεταλλαγές τού όντος τον εμπνέουν και διεγείρουν τη δημιουργική του φαντασία προς ένα διονυσιακό -κατά τον Μάκη Σολωμό- τρόπο έκφρασης. Ως κήρυκας της παγκοσμιότητας και του ολισμού, προβαίνει στη συνθετική αναζήτησή του με τα ίδια μέσα όπως και στη φιλοσοφική: η μουσική, αν και εμφανίζεται ως αντικείμενο, αντιμετωπίζεται πάντα ως διαδικασία.

Για παράδειγμα, η αυστηρή αξιωματικοποίηση στη μικροσύνθεση, ενώ εξηγεί μόνο ένα μικρό μέρος της μουσικής του, ανοίγει το δρόμο προς τη μακροσύνθεση, με τη δυνατότητα να υποστεί διάφορους τύπους επεξεργασίας, όπως στοχαστικό, κινήσεων Brown, θεωρίας συνόλων, αριθμών, συμμετρίας ομάδων, κοσκίνων, αυτομάτων κ.α. Αυτή η σχεδόν απόλυτη ελευθερία εξαρτάται παρ’ όλα ταύτα, από νόμους και οι κοσμολογικοί νόμοι πρόσφεραν μια σοβαρή και έγκυρη δίοδο προς την αξωματικοποιημένη σύνθεση, ειδικά στην πρώτη παραγωγική του περίοδο, χωρίς όμως αυτό να γίνεται αυτοσκοπός. Ο ίδιος λέγει ότι ‘Η αξιωματικοποίηση, ως αποτέλεσμα της αναζήτησης σταθερών, είναι μια αφαίρεση που οδηγεί στην καθολικοποίηση. Η επιστημονική σκέψη, εντούτοις, δεν είναι παρά ένα μέσο που χρησιμοποιείται για την υλοποίηση των ενορατικών ιδεών’.

Πίσω από κάθε δημιουργική πράξη υπάρχουν ένας δημιουργός, η έμπνευσή του, οι προθέσεις του και η κοσμοθέασή του. Θα εξετάσουμε μόνο το ζήτημα της κοσμοθέασης, και όχι τις τεχνικές λεπτομέρειες των σταδίων της δημιουργίας, διότι πιστεύουμε ότι η οπτική του δημιουργού για τον κόσμο αποτελεί τον κύριο ρυθμιστικό παράγοντα της δημιουργίας.

Ανεξάρτητα από το είδος του έργου που πρόκειται να δημιουργηθεί, απαιτούνται δύο a priori για τη δημιουργία του: κατ’ αρχήν, μια άποψη, ένα πρόγραμμα που τείνει προς την παραγωγή, ένα σύνολο νόμων. Ο Thomas Kuhn έχει ονομάσει το σχέδιο αυτό παράδειγμα. Κατόπιν, ως δεύτερο a priori, υπάρχει ανάγκη ενός υλικού αντικειμένου, δηλαδή κάτι στο οποίο θα αποδοθεί μορφή. Αυτό είναι ο κόσμος και το περιεχόμενό του γενικά. Το κατά Kuhn παράδειγμα, που χρειάζεται το υλικό αντικείμενο, δηλαδή τον κόσμο, προκειμένου να υπάρξει, έρχεται σε επαφή με αυτόν και τον ‘ανακατασκευάζει’. Με άλλα λόγια, το παράδειγμα διαμορφώνει την έννοια του αντικειμένου του, αφού προηγουμένως ‘επιλέξει’ κάθε ένα από τα χαρακτηριστικά του υλικού αντικειμένου που τού είναι σημαντικά. Με αυτόν τον τρόπο το μετασχηματίζει σε ένα νέο αντικείμενο, σαφώς καθορισμένο. Αυτό το νέο αντικείμενο, το αποτέλεσμα, είναι το έργο, το οποίο αποτελεί ένα τρίτο a priori.

Εάν το προς παραγωγή έργο είναι μουσική, το σύνολο νόμων της λογικής πρακτικής, το κατά Kuhn παράδειγμα, μπορεί να αντικατασταθεί από τον όρο ποιητική και έχει τη φύση σταθεράς. Η ποιητική έρχεται σε επαφή με τον κόσμο, την πραγματικότητα με την ευρύτερή έννοια, στην οποία, μεταξύ των άλλων, συμπεριλαμβάνονται και όλα τα μουσικά έργα που έχουν μέχρι τότε συντεθεί. Η δημιουργία, που προκύπτει μέσω αυτής της διαδικασίας, είναι το έργο, το σύνθεμα ή σύνθεση. Η σύνθεση, μεταξύ άλλων, αποτελεί και σύμβολο της αδιάρρηκτης ενότητας της ποιητικής και του κόσμου. Ο κόσμος εξάλλου, μεταβάλλεται μαζί με την ίδια την ποιητική. [Θα μπορούσαμε να αναλογιστούμε το σύμπαν, του οποίου μόνη σταθερά είναι η αλλαγή του και οι νόμοι της.]

Στην περίπτωση του Ξενάκη, πιστεύουμε ότι υπάρχει ένα στάδιο που προηγείται της ποιητικής ως κατά Kuhn παραδείγματος.

Η ποιητική του Ξενάκη είναι μεν ένα κατά Kuhn παράδειγμα και μια σταθερά, αλλά διαθέτει επίσης και κάποια από τα ειδοποιά εννοιολογικά χαρακτηριστικά του έργου. Οι αρχικοί νόμοι του, πρέπει να εφευρεθούν, να δημιουργηθούν εξ αρχής: πρέπει ‘να κατασκευαστούν οι κανόνες εκ του μηδενός, επομένως χωρίς καμία αιτιότητα’. Η ποιητική του, κάτω από αυτό το πρίσμα, αν και διατηρεί τον a priori χαρακτήρα της, έχει μετατραπεί εκ νέου σε έργο. Επομένως, υπόκειται, τόσο στο πρώτο όσο και στο δεύτερο a priori της δημιουργίας ενός έργου. ‘Χρειάζονται αρχές προκειμένου να χρησιμοποιηθούν οι νόμοι’, γράφει. Η δημιουργία όμως δεν είναι προϋπάρχουσα, παρά μόνο ως έννοια. Ακόμη και αν το πρότυπο προϋπάρχει, πρέπει κάποιος να το χρησιμοποιήσει για πρώτη φορά, προκειμένου να δημιουργήσει. Ο κόσμος των κανόνων χρειάζεται τους εφευρέτες τού προϋπάρχοντος, είτε είναι κοσμολογικοί είτε οντολογικοί νόμοι, που εφαρμόζονται στη μουσική και στην τέχνη γενικά. Συνεκδοχικά, οποιαδήποτε ανακάλυψη στον επιστημονικό τομέα μπορεί τελικά να εξυπηρετήσει τη μουσική δημιουργία, και στο θεωρητικό και στο πρακτικό επίπεδο.

Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι στην περίπτωση του Ξενάκη, το κατά Kuhn παράδειγμα δημιουργίας της ποιητικής, συνίσταται στις οντολογικές-κοσμολογικές θέσεις του, την κοσμοθέασή του, όπου οι δύο Παρμενίδειες οδοί παρεισφρύουν και πάλι. Αυτό το νέο παράδειγμα αντιδρά με τον κόσμο (υλικό αντικείμενο και δεύτερο a priori) που στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι τα μαθηματικά και οι φυσικές επιστήμες. Προβαίνει όμως μόνο σε εφαρμογές υπαρχουσών μαθηματικών θεωριών, όχι στην απεργασία νέων. Το παράδειγμα (η κοσμολογία δηλαδή), επιλέγει στη συνέχεια τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών που είναι σημαντικά για το ίδιο, και τα μετασχηματίζει σε ένα σαφώς καθορισμένο αντικείμενο. Το προϊόν της διαδικασίας έχει τις ιδιότητες έργου, συνιστά δε την Ξενάκεια ποιητική. Κατά συνέπεια, οι κοσμολογικοί και συμπαντικοί νόμοι, οδηγούν σε νέες συλλήψεις για τη μικροσύνθεση ή/και παρέχουν τις αρχές της μακροσύνθεσης, π.χ. μορφές ή δομές. Η Ξενάκεια ποιητική είναι διαδικασία, όχι αντικείμενο, έχει λειτουργική προοπτική και διασφαλίζει τους ελάχιστους αρχικούς κανόνες.

Η ποιητική, ως προϊόν της ανωτέρω διαδικασίας, συναντά εν τέλει τον κόσμο και τη μουσική, τον συμβολίζει και διαμορφώνει αναγκαστικά μια έννοια, που σχετίζεται σημειολογικά με την τελική υλική έκφρασή της, το έργο, δηλαδή το σύνθεμα.

Αν θεωρήσουμε ότι η παρουσιασθείσα αλυσίδα συλλογισμών προσφέρει μια μη αυθαίρετη εξήγηση του γεγονότος ότι η χρήση της οντολογίας και της κοσμολογίας στο έργο του Ξενάκη είναι φύσει και θέσει λειτουργική και, συνεπώς, έχει δομική λειτουργία, τότε υποστηρίζονται εξ ίσου οι αρχικές συμπερασματικές τοποθετήσεις, δηλαδή ότι:
Στα ‘μέσα της έκφρασης’ συμπεριλαμβάνονται οι ‘φιλοσοφικές και επιστημονικές ιδέες και οι εκφάνσεις τους σχετικά με το όν και την εξέλιξή του, που εμπλέκονται στη διαδικασία της σύνθεσης’. Επιπλέον, δεδομένου ότι δεν συνιστούν απλά συνέπειες της εν λόγω συνειδητοποίησης, αυτά τα μέσα έκφρασης έχουν μια σαφή λειτουργική αξία, ως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι ‘...η αξιωματικοποίηση αποτελεί οδηγό διαδικασίας, τον πλέον συμβατό με τη σύγχρονη σκέψη’ και επομένως με τη σύγχρονη σύνθεση.

Κλείνοντας το σύντομο δοκίμιό μας, θα επιθυμούσαμε να παρουσιάσουμε τη σχέση μεταξύ ενόρασης, ποιητικής, κατά Kuhn παραδείγματος, φυσικής και κοσμολογίας στη μουσική επιχειρηματολογία του Ξενάκη, μέσω του γνωστού εδαφίου από το ‘Σε αναζήτηση μιας στοχαστικής μουσικής’, που έκανε την εμφάνισή του στο Gravesaner Blätter, αριθ. 11/12: ‘Σε έναν κόσμο κενού. Μια μικρή ακολουθία κυμάτων των οποίων η αρχή και το τέλος συμπίπτει (χρόνος μηδενικός), που διαρκώς αναγεννιέται. Η ανυπαρξία απορροφά, δημιουργεί. Είναι η γενέτρια της ύπαρξης. Χρόνος, αιτιότητα.’ Τι εννοεί ο Ξενάκης με το ‘Μια μικρή ακολουθία κυμάτων των οποίων η αρχή και το τέλος συμπίπτει (χρόνος μηδενικός), που διαρκώς αναγεννιέται.’; Το θεωρούμε ως ένα υπερβατικό όραμα, το οποίο, σήμερα και στο πεδίο των επιστημονικών επιτευγμάτων, θα μπορούσε άμεσα να αναφέρεται στην σύγχρονη θεωρία των Υπερχορδών.

Η ‘Πρώτη επανάσταση των Υπερχορδών’ συνέβη το 1984. Η δεύτερη έγινε το 1995. Σύμφωνα με αυτήν, η έννοια των στοιχειωδών σωματιδίων αντικαθίσταται από αυτήν των απειροελάχιστων και περιοδικά παλλόμενων ‘χορδών’, που έχουν μήκος 1020 μικρότερο απ’ ότι οι ατομικοί πυρήνες. Το σχήμα τους μπορεί να είναι ανοικτό ή κλειστό. Επομένως, όλα τα σωματίδια αποτελούν εκδήλωση των διαφορετικών τρόπων δόνησης κάποιου τύπου χορδής. Η θεωρία των Υπερχορδών συγκλίνει προς την ενοποίηση της φυσικής και παρέχει πρόσφορο έδαφος για νέες κοσμολογίες. Η περίπτωση των βαρυτονίων (gravitons), φορέων της βαρυτικής ενέργειας, είναι ιδιαίτερου ενδιαφέροντος, δεδομένου ότι πρόκειται για υπερχορδές κλειστού τύπου, το φάσμα ταλαντώσεως των οποίων περιλαμβάνει ένα σωματίδιο με δύο μονάδες spin και με μηδενική μάζα, ως αποτέλεσμα του γεγονότος ότι έχουν αρνητική κβαντική ενέργεια η οποία αφαιρείται από τη θετική μηχανική ενέργεια ταλάντωσής τους. Στην αγγλόφωνη εκδοχή τους, το κείμενο του Ξενάκη (πρωτότυπο) και ο συλλογισμός μας, έχουν σχηματικά ως εξής:
Κάτω από αυτήν την περιγραφή, και ελαφρά παραφράζοντας τον Ξενάκη, τα βαρυτόνια είναι όμοια με μια ‘Κλειστή υπερχορδή, της οποίας η αρχή και το τέλος συμπίπτει, που διαρκώς αναγεννιέται. Η μηδενική της μάζα απορροφά, δημιουργεί. Είναι η γενέτρια της ύπαρξης.’ (‘Closed superstring, disengaging itself endlessly. Zero mass resorbs, creates. It is the generator of being.’)

Προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι το κείμενο δημοσιεύθηκε αρχικά το 1958, σε μία εποχή που δεν είχε εμφανιστεί ακόμα η θεωρία των Υπερχορδών, ούτε καν στην πρώιμη μορφή της. Πρόκειται για επιστημονική-καλλιτεχνική ενόραση, με κοσμολογική-οντολογική διάσταση, ένα προφητικό κατά Kuhn παράδειγμα, το οποίο ίσως κατεύθυνε εσωτερικά τον Ξενάκη και τον οδήγησε στη μουσική ποιητική του.

Είπον.

Αναφορές (στο πλήρες κείμενο)
1. The Cambridge Dictionary of Philosophy (2nd ed.), Cambridge University Press, Cambridge, U.K., 1999
2. The Fontana Dictionary of Modern Thought, Fontana/Collins, Bungay, Suffolk, U.K., 1977
3. Greek Thought, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, London, England, 2000
4. Griffiths, Paul, Modern Music and After, Directions since 1945, Oxford University Press, Oxford, 1995
5. Καραγιάννης Στέφανος – Παπακής Δημήτριος, Παρμενίδης ο Ἑλεάτης, Περί Φύσιος, Εκδ. Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2003
6. Laliberté, Martin, Les ‘supercordes’, une nouvelle métaphore musicale? in Iannis Xenakis, Gérard Grisey. La métaphore lumineuse, sous la direction de Makis Solomos, L’Harmattan, Paris, 2003
7. Lalande André, Vocabulaire technique et critique de la philosophie, Presses Universitaires de France, Paris, 1976
8. Λαζαράτος Γιάννης, Τέχνη και Πολυσημία, ‘Συζητώντας’ με τον Luciano Nanni, GEOLΑB Eκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα, 2004
9. Popper, Karl, The World of Parmenides, Routledge, London and New York, 1998
10. Solomos, Makis, De l’Apollinien et du Dionysiaque dans les écrits de Xenakis, in Formel/Informel, Musique Philosophie, L’Harmattan, Paris, France, 2003
11. Solomos, Makis, Iannis Xenakis, P.O. Editions, Mercuès, 1996
12. http://superstring theory.com
13. Varga, Andras Balint, Conversations with Iannis Xenakis, Faber and Faber, London, 1996
14. Xenakis, Iannis, Formalized Music, Pendragon Press, Hillsdale, N.Y., 1992