BEETHOVEN: Συμφωνία Ν°1, 1ο Μέρος

Για τη σπουδή της ενορχήστρωσης στο ωδειακό μάθημα της Φούγκας: το πρώτο μέρος της 1ης Συμφωνίας του Beethoven, παράλληλα με τη μεταγραφή της για πιάνο και στοιχειώδη μορφολογική ανάλυση. Δίνεται και το μέρος του πιάνου μόνο του, αν θελήσει κανείς να την ενορχηστρώσει για εξάσκηση.

Το αρχείο σε μορφή PDF μπορείτε να κατεβάσετε από εδώ.

Διπλοί Aρμονικοί για Bιολί

Ένα αρχείο χρήσιμο για όσους μελετούν οργανογνωσία και / ή γράφουν μουσική.

Το PDF μπορείτε να κατεβάσετε από εδώ.

Δυο Πράσινα Μάτια

(επιλέξτε 1080p και full screen)

Κάπου μέσα στο 1945, ο συνθέτης Μίμης Κατριβάνος και ο στιχουργός Κώστας Κιούσης πάνε στο γήπεδο του Παναθηναϊκού. Ο Κιούσης σε κάποιο γκολ του Αρβανίτη πιθανόν (ο Παναθηναϊκός στέφθηκε πρωταθλητής στο πρώτο τοπικό πρωτάθλημα Αθήνας - Πειραιά το 1946) είχε την έμπνευση των στίχων της μετέπειτα μεγάλης επιτυχίας του Κατριβάνου “Δυο πράσινα μάτια”. Πρόκειται για ένα βαλσάκι που γράφτηκε για την Άννα Καλουτά και προτάθηκε στην Στέλλα Γκρέκα να το τραγουδήσει, αυτή όμως το απέρριψε θεωρώντας τον στίχο “σαχλό”· που ακούστηκαν μπλε βλεφαρίδες; Το πρωτοτραγούδησαν η Κάκια Μένδρη και οι αδελφές Καλουτά και αργότερα ο Τώνη Μαρούδας ντουέτο με την Καίτη Παρίτση, η Ελίζα Μαρέλι (θαυμάσια εκτέλεση), ο Γιάννης Πετρούλος, η Αρλέτα και ο Μίμης Ράπτης. Το 1954 ο άγγλος τραγουδιστής Ronnie Harris γνώρισε επιτυχία με τη διασκευή του τραγουδιού. Ο αγγλικός τίτλος του ήταν «The story of Tina» (1954) (ακούστε το από τον δεσμό, πολύ όμορφη εκτέλεση) και αναφερόταν στην Τίνα Νιάρχου, μετέπειτα σύζυγο του Αριστοτέλη Ωνάση.

Εἶχα μάτια δεῖ πολλά,
ἔνοχα καὶ ντροπαλά,
μάτια ποὺ δὲ μὲ ρωτήσανε,
ἄν τρελὰ μὲ κατακτήσανε.

Μ’ ἔκαψε ὅμως μιὰ φωτιά,
ἀπὸ πράσινη ματιὰ,
ποὺ τὸ ξέρω θὰ μὲ καίει
ὥς τὰ γηρατειά.

Δυὸ πράσινα μάτια μὲ μπλὲ βλεφαρίδες
μὲ ἔχουνε κάνει τρελό.
Καρδιά μου νὰ ξέρεις τὰ μάτια ποὺ εἶδες
πὼς δὲ θὰ σοῦ βγοῦν σὲ καλό.

Φοβάμαι ἀκόμα και νὰ τοὺς τὸ πῶ,
γιατ’ ἔχουν τὸ χρῶμα τὸ πρασινωπό.
Δυὸ πράσινα μάτια μὲ μπλὲ βλεφαρίδες
μὲ μάθανε πὼς ν’ ἀγαπῶ.

Μάτια πράσινα γλυκά,
μάτια μελαγχολικά,
ποὺ στὸ βλέμμα σας ζαλίζομαι
καὶ πονῶ καὶ βασανίζομαι.

Ο Μίμης Κατριβάνος γεννήθηκε το 1906 στην Αθήνα και πέθανε στο Ξυλόκαστρο στις 15 Αυγούστου του 1972, αφήνοντας στη μέση ένα δίσκο με δώδεκα τραγούδια για το κρασί για τον Ορέστη Μακρή. Μεσουράνησε την δεκαετία του ΄30, όλη η Αθήνα τραγουδούσε «Αν ξαναγύριζες στην αγκαλιά μου», «Γαμπίτσα… αφράτη και ροζέ», «Δεν σε πιστεύω», «Μαύρα είν’ τα μάτια π’ αγαπώ», «Τέτοια γυναίκα», «Τιριτόμπα», «Παράξενα μάτια», «Λουλού», «Ένα ποτήρι κρασί», «Τώρα βρέξε όσο θες», «Κάθε βράδυ πίνω», «Γύρισε Μαρίτσα», «Οι γυναίκες λένε ψέμματα», «Πουλιά και λουλούδια», «Γειτόνισσά μου», «Κόκκινο χειλάκι», «Ξέρεις γιατί με λένε μεθυσμένο», «Ντίνα», «Το τραγούδι της Χαβανέζας», «Θα πουλήσω τη γουρούνα», «Έ, ρε τι κάνει το κρασί» και «Όσοι δεν πίνουνε κρασί στην Κόλαση θα πάνε». Τραγούδια του ερμήνευσαν η Σοφία Βέμπο, η Καίτη Μπελίντα, οι αδελφές Καλουτά, η Κούλα Γκιουζέπε, η Ρένα Βλαχοπούλου, η Κούλα Νικολαϊδου, ο Πέτρος Επιτροπάκης, η Δανάη, η Πάολα, ο Κώστας Μανιατάκης και ο Κυριάκος Μαυρέας. Έγραψε πάνω από 20 οπερέτες («Τρία αλλόκοτα κορίτσια» σε λιμπρέτο Χρήστου Γιαννακόπουλου, «Ωραία του Πέραν», σε λιμπρέτο του Δημήτρη Γιαννουκάκη) και μουσική για πολλές επιθεωρήσεις.

Ο Άκης Σμυρναίος (Γαληνός Κιοσόγλου) γεννήθηκε στη Σπάρτη το 1918 και πέθανε στην Αθήνα το 1984. Σπούδασε μουσική στο Ορφανοτροφείο καθώς βρέθηκε στην Αθήνα με τις αδερφές του όταν έχασαν τους γονείς τους στην καταστροφή της Μικράς Ασίας, όταν ήταν πολύ μικρός. Υπήρξε μαέστρος και συνθέτης ενώ μαζί με τον Κ. Γιαννίδη δημιούργησαν την Ελαφρά Ορχήστρα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας.
Θέλοντας να μελετήσω την ενορχήστρωση του ελαφρού τραγουδιού - παλιότερα είχα την ευκαρία να αντιγράψω παρτιτούρες του αείμνηστου Κ. Κλάββα - αντέγραψα και επιμελήθηκα τη διασκευή και ενορχήστρωση του Σμυρναίου στο τραγούδι του Κατριβάνου. Η αντιγραφή έγινε από την παρτιτούρα του Αρχείου της ΕΡΤ.

Μερικές παρατηρήσεις για την ενορχήστρωση του Σμυρναίου:

• Τα όργανα του χρησιμοποιούνται είναι:

1 Φλάουτο
1 Όμποε
3 Κλαρινέτα σε Σιb
1 Τενόρο Σαξόφωνο
3 Τρομπέτες σε Σιb
1 Τρομπόνι
Φωνή (δεν προσδιορίζεται, χωρίς τους στίχους)
Πιάνο
2 1α Βιολιά
2 2α Βιόλα
(1;) Βιολοντσέλο
(1;) Κοντραμπάσο

• Παρατηρείστε την έλλειψη βιόλας (δεν ήταν διαθέσιμος κάποιος εκτελεστής, ή από άποψη του συνθέτη;)
• Το μέρος του πιάνου είναι απλούστατα γραμμένο, ήταν σύνηθες ο πιανίστας να αυτοσχεδιάζει πάνω σε έναν “οδηγό”.
• Η παρτιτούρα φέρει ελάχιστα σημεία δυναμικής και δεν έχει μετρονομική αγωγή. Πρόσθεσα δυναμικές και λιγκατούρες όπου θεώρησα αναγκαίο. Κάθε δική μου προσθήκη περικλείετε σε αγκύλες. Στο μέρος του πιάνου πρόσθεσα και τα ακόρντα.

Το βίντεο είναι με MIDI ήχους, απλά για να πάρει κανείς μια ιδέα.
Την παρτιτούρα σε μορφή PDF μπορείτε να κατεβάσετε από εδώ.

Πηγές για τις βιογραφίες:
Μ. Κατριβάνος
Α. Σμυρναίος

Άλλες αναρτήσεις μου για την ενορχήστρωση:
BRAHMS: Ανάλυση του 1ου Θέματος του 1ου Μέρους της 3ης Συμφωνίας
KURTAG: ΣΤΗΛΗ, για Μεγάλη Ορχήστρα
Η Ορχηστρική Σκέψη, Σύστημα Πρακτικής Διδασκαλίας της Ενορχήστρωσης
Ενορχήστρωση: Strauss II / Tritsch-Tracsh Polka, Full Score
Fauré: Pavane, op.50
Lovelock: Ένα Μάθημα Ενορχήστρωσης
Αλμπισίφωνον

BRAHMS: Ανάλυση του 1ου Θέματος του 1ου Μέρους της 3ης Συμφωνίας

Ακολουθεί μια μικρή ανάλυση του 1ου θέματος της 3ης Συμφωνίας του Brahms, op.90, σε Φα μείζονα, κυρίως από ενορχηστρωτική πλευρά. Στην συνημμένη παρτιτούρα έχουν σημειωθεί με χρώματα οι διπλασιασμοί των οργάνων για ευκολότερη παρακολούθηση, καθώς επίσης και μια απλή πιανιστική αναγωγή.

Το άρθρο αυτό μπορείτε να κατεβάσετε σε μορφή PDF από εδώ.

Η παρτιτούρα του αποσπάσματος (με κλικ οι εικόνες μεγεθύνονται):

1. Η Τρίτη Συμφωνία γράφτηκε το καλοκαίρι του 1883 στο Wiesbaden, σχεδόν έξι χρόνια μετά τη Δεύτερη, πιθανόν πάνω σε προγενέστερα προσχέδια. Η πρώτη εκτέλεση δόθηκε στις 2 Δεκεμβρίου του 1883 από την Φιλαρμονική Ορχήστρα της Βιέννης υπό την διεύθυνση του Hans Richter. Εκδόθηκε τον Μάιο του 1884.
2. Τα δύο πρώτα μέτρα είναι εισαγωγικά, κατασκευάζονται με βάση το σημαντικό μοτίβο για το 1ο μέρος της Συμφωνίας F-Ab-F [1] (δείτε κατωτέρω)  και ενορχηστρώνονται μόνο με πνευστά, έτσι ώστε η είσοδος του 1ου θέματος στα Vln. I & II μαζί με το συνοδευτικό μοτίβο των Vla.-Vc. και το μπάσο των Cb. να δημιουργήσει ηχοχρωματική αντίθεση. Αυτή η αντίθεση ενισχύεται περαιτέρω στο μ. 3, με την εισαγωγή των τριών Tbn. μαζί με το Cbsn. και των Timp.
3. Το μ. 2 είναι πιο έντονο ηχητικά από το μ. 1 και αυτό οφείλεται στο άλμα 8ης των Tpt., έτσι ενώ η δυναμική παραμένει f, ακούγεται σαν η ορχήστρα να κάνει cresc. (στην ορχήστρα πολλές φορές cresc. και dim. επιτυγχάνουμε με την προσθαφαίρεση οργάνων, ή με την αλλαγή ρεζίστρου ενός συγκεκριμένου οργάνου).
4. Το μοτίβο F-Ab-F που ακούγεται από τα πνευστά στα 3 πρώτα μέτρα παραπέμπει στο motto της νεότητας του Brahms “frei aber froh” (ελεύθερος αλλά ευτυχής), σε αντίθεση με το motto, από το 1853, του φίλου του βιολιστή Joseph Joachim, “frei aber einsam” (ελεύθερος αλλά μόνος). [2] Τα χρόνια πέρασαν κι ο πενηντάχρονος πλέον και μοναχικός Johannes βαρύνει το A σε Αb ... Επαναλαμβάνεται στο μπάσο στα μμ. 3-5 και αμέσως μετά σε μεταφορά και σμίκρυνση στα μμ. 7-8. Γενικά, διατρέχει όλο το πρώτο μέρος της Συμφωνίας, είτε στην αυθεντική του μορφή, είτε παραλλαγμένο (μεταφορά, σμίκρυνση, παραλλαγή).
5. Τα 3 Tbn. στα μμ. 3-6 παίζουν πλήρεις συγχορδίες.
6. Το 1ο θέμα της Συμφωνίας είναι ένα 12-μέτρο που εκτείνεται από το μ. 3 ως τον 1ο χρόνο του μ. 15. Διακρίνουμε 3 τμήματα του 1ου θέματος, τα οποία έχουν σημειώσει στην παρτιτούρα με (1), (2) και (3). Κάθε ένα από αυτά τα τμήματα έχει λεπτές ενορχηστρωτικές διαφοροποιήσεις.
   • (1) μμ. 3-6
   • (2) μμ. 7-10
   • (3) μμ. 11-15
7. Το 1ο θέμα, από το μ. 3 και μετά, εκφέρεται από τα Vln. I & II σε 8βες. Τα Vln. Ι & ΙΙ σε 8βες και f ενισχύουν την μελωδική γραμμή και την κάνουν να ακούγεται πάνω από την υπόλοιπη ορχήστρα.
8. Στο μ. 7 το 1ο θέμα εισέρχεται σε μια νέα φάση (τμήμα (2)) κι αυτό υπογραμμίζεται και από την ενορχήστρωση. Τα Tbn. σταματούν να παίζουν και το μοτίβο F-Α-F σε μεταφορά εκφέρεται από 2 Cl., 2Bsn. και 2 Hn σε ντο.
9. Στο τμήμα (3) του θέματος, παύει το συνοδευτικό μοτίβο των Vla. και Vc. Tα Vc. και το Cbsn. ενισχύουν το Cb.
10. Η γραμμή του μπάσου, από το μ.3 και μετά, παίζεται από Cbsn., Tbn 3 (μέχρι το μ.6) και Cb.
11. Ας στρέψουμε την προσοχή μας τώρα στον συνοδευτικό σχηματισμό των Vla. & Cb. Δείτε πως μεταγράφουμε για πιάνο αυτόν το συνοδευτικό μοτίβο. Ισχύει και αντιστρόφως, ένα τέτοιο συνοδευτικό μοτίβο στο πιάνο μπορεί να μεταγραφεί για ορχήστρα όπως μας δείχνει ο Brahms. [3]
12. Αρμονικά, στο μ. 5, παρατηρείστε την ενδιαφέρουσα στροφή του θέματος στην δανεισμένη VI από τον ομώνυμο ελάσσονα (bVI, Ρεb μείζονα. Επίσης την Ναπολιτάνικη στο μ. 11

Σημειώσεις

[1] Επανεμφανίζεται και στο φινάλε.
[2] Με τους  φθόγγους F-A-E, ως μουσικό κρυπτόγραμμα, οι Schumann, Brahms και Dietrich συνέθεσαν στο Düsseldorf  τον Οκτώβριο του 1853 από κοινού μια σονάτα για βιολί και πιάνο, την οποία αφιέρωσαν στον Joachim. Ο Brahms, συνέθεσε το Scherzo της σονάτας.
[3] Χρήσιμη παρατήρηση για τους σπουδαστές της Φούγκας που καλούνται να ενορχηστρώσουν έργο για πιάνο.

KURTAG: ΣΤΗΛΗ, για Μεγάλη Ορχήστρα

Κάπου στο 2003 αγόρασα ένα CD με το Gruppen του Stockhausen το οποίο είχε και δύο έργα του György Kurtág, το Grabstein für Stephan κι αυτό που έμελλε να με εντυπωσιάσει βαθιά, την ΣΤΗΛΗ (Stele). 80,86 € έκανε η παρτιτούρα στο di-arezzo και στις 6 Ιανουαρίου του 2004, ο ταχυδρόμος κρατούσε ένα μακρόστενο φάκελο.

Η ΣΤΗΛΗ, op.33 (“και” ελληνικά ο τίτλος στην παρτιτούρα) είναι ένα έργο για ορχήστρα που έγραψε ο Kurtág το 1994, παραγγελία της Φιλαρμονικής του Βερολίνου, όταν ήταν εκεί composer-in-residence. Η πρώτη εκτέλεση δόθηκε στις 14 Δεκεμβρίου του 1994 από την Φιλαρμονική του Βερολίνου υπό την διεύθυνση του Claudio Abbado.

Το δεκατριών λεπτών έργο, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν μια μικρή πένθιμη συμφωνία, είναι γραμμένο για μεγάλη ορχήστρα που περιλαμβάνει: 4 φλάουτα, άλτο φλάουτο, μπάσο φλάουτο, 3 όμποε, αγγλικό κόρνο, 4 κλαρινέτα σε Σιb, μπάσο κλαρινέτο σε Σιb, κοντραμπάσο κλαρινέτο σε Σιb, 3 φαγκότα, κόντρα-φαγκότο, 4 κόρνα, 2 τενόρο τούμπες σε Σιb, 2 μπάσο τούμπες σε Φα [4 τούμπες Wagner δηλαδή, που μπορούν να αντικατασταθούν από ισάριθμα κόρνα, αν δεν είναι διαθέσιμες] 4 τρομπέτες σε Ντο, 4 τρομπόνια, κοντραμπάσο τούμπα, τσίμπαλο (cimbalom), 2 άρπες, τσελέστα, πιάνο με ουρά, όρθιο πιάνο, μαρίμπα, βιμπράφωνο, πολλά κρουστά και έγχορδα. Οι βιόλες, τα τσέλι και τα κοντραμπάσι χωρίζονται σε 3 σολίστες και τους υπόλοιπους εκτελεστές / gli altri (όπως φαίνεται στο απόσπασμα κατωτέρω).
Aποτελείται από τρία μέρη που παίζονται χωρίς διακοπή:
Ι. Larghissimo - Adagio
ΙΙ. Lamentoso - Disperato, con moto. Nicht zu schnell aber wild, gehetzt, ungeduldig (Θρηνώδες - Άπελπι, με κίνηση. Όχι πολύ γρήγορο αλλά άγριο, εσπευσμένο, ανήσυχο)
ΙΙΙ. Molto sostenuto (Πολύ κρατημένο)
Η ρυθμική κατασκευή:

Το εφέ της φθίνουσας ταλάντωσης δημιουργείται από την υπέρθεση των δύο διαφορετικών αξιών πεντάηχων. Οι κρατημένοι φθόγγοι των κόρνων και των αρμονικών των εγχόρδων, δημιουργούν έναν απόηχο, ηλεκτρίζουν την ατμόσφαιρα θα μπορούσε να πει κανείς (δείτε την πλήρη παρτιτούρα κατωτέρω).

Η αρμονική κατασκευή:

Η πολυχορδία που χρησιμοποιείται (την ερμηνεύω ως ρε ελάσσονα με 7μ και προστιθέμενη 6η, σε υπέρθεση με μία Λα μείζονα 7ης) θυμίζει το ήχο μιας καμπάνας.

H πλήρης παρτιτούρα (με κλικ μεγεθύνεται, δυστυχώς όχι ικανοποιητικά για να δείτε με ευκρίνεια τις νότες):

Τέλος σε βίντεο, τα πέντε πρώτα μέτρα του μέρους ΙΙΙ μαζί με μία αναγωγή της ρυθμικής κατασκευής:

Για εφέ καμπάνας από Verdi και Copland δείτε παλαιότερη ανάρτησή μου εδώ.

Η Ορχηστρική Σκέψη, Σύστημα Πρακτικής Διδασκαλίας της Ενορχήστρωσης

Η Ορχηστρική Σκέψη (Thinking for Orchestra, Practical Exercises in Orchestration) των René Leibowitz και Jan Maguire είναι ένα σύστημα πρακτικής διδασκαλίας της ενορχήστρωσης σε δύο τεύχη, το πρώτο με πιανιστικές αναγωγές αποσπασμάτων ορχηστρικών έργων προς επανενορχήστρωση από τον σπουδαστή που συνοδεύονται από σύντομα σχόλια των συγγραφέων και το δεύτερο με τις αυθεντικές ενορχηστρώσεις των συνθετών με περαιτέρω σχόλια. Χρησιμοποίησα αυτή τη μέθοδο, στην ελληνική της έκδοση από τον Νάσο, για αυτομόρφωση και τώρα την προτείνω στους μαθητές μου, θεώρησα λοιπόν υποβοηθητικό της μελέτης να συγκεντρώσω ηχογραφήσεις αυτών των αποσπασμάτων. Η εργασία αυτή αποδείχτηκε χρονοβόρα και αρκετά δύσκολη, το “ψύλλος στ’ άχυρα” το καταλαβαίνει κανείς πολύ καλά αν ψάχνει να βρει δύο μέτρα μέσα στον Τριστάνο…
Από τους δεσμούς που ακολουθούν, αλλά και από έναν ιστότοπο που έφτιαξα ειδικά για την περίσταση (Thinking for Orchestra, Practical Exercises in Orchestration), μπορείτε να κατεβάσετε τα ηχογραφημένα αποσπάσματα σε zipped αρχεία mp3 και σε πολύ καλές εκτελέσεις από την δισκοθήκη μου. Προτείνω αφού κατεβάσετε τα αποσπάσματα και τα “ξεζιπάρετε” να τα χωρίσετε σε 4 εικονικά CDs σύμφωνα με τα κεφάλαια του εγχειριδίου:

I. The Classical Orchestra (Η Κλασική Ορχήστρα)
Haydn - Mozart - Beethoven
Exs. 01-07 & 08-14

II. Early Romantic Orchestration (Η Πρωτο-ρομαντική Ενορχήστρωση)
Schubert - Mendelssohn - WeberRossini - Brahms - Berlioz
Exs. 15-22, 23-30 & 31-39

III. Late Romantic Orchestration (Η Υστερο-ρομαντική Ενορχήστρωση)
Bizet - Wagner - Verdi - Strauss - Mahler - Debussy
Exs. 40-46, 47-53 & 54-62

IV. The Modern Orchestra (Η Σύγχρονη Ορχήστρα)
Ravel - Stravinsky - Berg - Schoenberg - Barber - Sessions
Exs. 63-72, 73-79 & 80-88

Ειδικά στις "Εικόνες από Μια Έκθεση" του Mussorgsky παραθέτω και ηχογραφήσεις της πρωτότυπης πιανιστικής γραφής, για να την συγκρίνετε με την ενορχήστρωση του Ravel.

Αγγλική Έκδοση
Thinking for Orchestra, Practical Exercises in Orchestration, Schirmer Inc., NY, 1960
Ελληνική Έκδοση
Η Ορχηστρική Σκέψη, Σύστημα Πρακτικής Διδασκαλίας της Ενορχήστρωσης, Κ. Νάσος, 1986

Άλλες αναρτήσεις που αφορούν την ενορχήστρωση σ’ αυτό το ιστολόγιο:
Strauss II / Tritsch-Tracsh Polka, Full Score
Fauré: Pavane, op.50
Lovelock: Ένα Μάθημα Ενορχήστρωσης
Αλμπισίφωνον

Ενορχήστρωση: Strauss II / Tritsch-Tracsh Polka, Full Score

Από εδώ μπορείτε να κατεβάσετε την πλήρη παρτιτούρα της Tritsch-Tracsh Polka του Strauss μαζί με μια πιανιστική αναγωγή για τη μελέτη της ενορχήστρωσης του έργου.

Fauré: Pavane, op.50

Η Παβάνα του Faure, πέραν του ότι είναι ένα μικρό αριστούργημα, είναι κι ένα χρησιμότατο έργο για τη μελέτη της ενορχήστρωσης, ιδίως για τον αρχάριο.

Μπορείτε να κατεβάσετε την παρτιτούρα και αυτό το άρθρο σε PDF από εδώ. Στο κάτω μέρος της παρτιτούρας προσέθεσα και μια αναγωγή της ορχήστρας σε πιάνο για να διευκολύνω την αρμονική, μορφολογική και ενορχηστρωτική μελέτη του έργου. Η πιανιστική αναγωγή εξυπηρετεί μόνον τους ανωτέρω σκοπούς και δεν πρέπει να θεωρηθεί ως μεταγραφή.

Με το PDF επί της οθόνης, ή καλύτερα τυπωμένο, ακούστε πολλές φορές το έργο μέχρι να θεωρήσετε ότι το ξέρετε ικανοποιητικά. Αν δεν έχετε κάποια ηχογράφηση, στο Youtube με keyword “Fauré Pavane” μπορείτε να βρείτε αρκετές. Προτείνω κάποιες:

• O Faure παίζει την Παβάνα στο πιάνο (από piano roll),

• Μια πολύ καλή εκτέλεση του Ashkenazy χωρίς τη χορωδία (όπως σημειώνει εύστοχα ένας σχολιαστής, ένας Ρώσος μαέστρος διευθύνει το έργο ενός Γάλλου με μια Ιαπωνική Ορχήστρα στην Αυστρία),

• Μια μέτρια εκτέλεση εδώ αλλά με χορωδία,

• και τέλος μια jazz μεταγραφή της Παβάνας από τον Bill Evans

H Παβάνα / pavane, pavan, paven, pavin, pavian, pavine, ή pavyn, στα ιταλικά: pavana, padovana και στα γερμανικά paduana / είναι ένας ιταλικής καταγωγής αναγεννησιακός, μεγαλόπρεπος, αυλικός, βηματιστός χορός σε δίσημο χρόνο. Αντικατέστησε το Basse Danse. Η φόρμα της είναι τμηματική και ακολουθεί το πρότυπο: A, A1, B, B1, C, C1. Ο χορός μερικές φορές αναφέρεται και ως Padovana, κάτι που μας κάνει να υποθέσουμε ότι έλκει την καταγωγή του από την Padua. Η ονομασία του χορού μπορεί να ετυμολογηθεί επίσης και από την ισπανική λέξη pavo που σημαίνει παγώνι. Στα μέσα του 16ου αι. στην Ιταλία ο χορός παραχωρεί τη θέση του στο Passamezzo, αναβιώνει όμως στους Άγγλους συνθέτες Byrd, Dowland, Bull και Philips, οι οποίοι την ζευγάρωναν σε μια σουίτα με την Galliard (το Saltarello ζευγαρώνει επίσης με την Pavane). Συνθέτες του 19ου και 20ου αι. έγραψαν παβάνες, μερικές από τις οποίες έγιναν πολύ δημοφιλείς. Οι πιο γνωστές:

• η κλασική Pavane (1887) του Gabriel Fauré,

• η Pavane pour une infante défunte (1899) του Maurice Ravel,

• το Passepied από την Suite bergamasque του Debussy και

• η παβάνα Job (1927-30, από την χορευτική μάσκα σε 9 σκηνές κι έναν επίλογο) του Vaughan Wiiliams.

Ιστορικά Στοιχεία

Η Pavane του Fauré σε φα# ελάσσονα op.50 είναι ένα ορχηστρικό έργο, προαιρετικά με χορωδία, που γράφτηκε το 1887. Η πρώτη εκτέλεση του έργου δόθηκε στις 25 Νοεμβρίου του 1888 στη σειρά κοντσέρτων Lamoureux υπό τη διεύθυνση του Charles Lamoureux. Τρεις μέρες αργότερα το έργο εκτελέστηκε και με χορωδία στη Société Nationale de Musique. Τέλος το 1891 το έργο παρουσιάστηκε στην πλήρη του μορφή, με ορχήστρα χορωδία και χορευτές στους κήπους της Ελισσάβετ κοντέσας του Greffulhe, στο Bois de Boulogne. Η επιτυχία του έργου από την αρχή ήταν μεγάλη. Το 1917 εντάχθηκε στο ρεπερτόριο των Ρώσικων Μπαλέτων του Sergei Diaghilev.

Η χορωδία τραγουδά ένα ποίημα του Robert, comte de Montesquiou-Fezensac (1855-1921).

Ακολουθεί το ποίημα στο πρωτότυπο:

C'est Lindor! c'est Tircis ! et c'est tous nos vainqueurs !

Cest Myrtil! c'est Lydé ! Les reines de nos coeurs !

Comme ils sont provocants! Comme ils sont fiers toujours !

Comme on ose règner sur nos sorts et nos jours!

Faites attention! Observez la mesure !

Ô la mortelle injure!

La cadence est moins lente! Et la chute plus sûre !

Nous rabattrons bien leur caquets!

Nous serons bientôt leurs laquais!

Qu'ils sont laids! Chers minois !

Qu'ils sont fols! Airs coquets !

Et c'est toujours de même, et c'est ainsi toujours!

On s'adore! on se hait ! On maudit ses amours !

Adieu Myrtil! Eglé ! Chloé ! démons moqueurs!

Adieu donc et bons jours aux tyrans de nos coeurs!

Et bons jours!

Και μια μετάφραση του στα αγγλικά:

It's Lindor! It's Tircis! and all our vanquishers!

It's Myrtil! It's Lydia! The queens of our hearts!

How they provoke us! How they are always so proud!

How they dare to control our destinies and our days!

Pay attention! Observe the beat!

O the mortal injury!

The cadence is slower! The fall more certain!

We shall beat back their cackles!

We will soon be their stooges!

They are so ugly! Such darling little faces!

They are so foolish! Such coquettish airs!

And it's always the same, and so it shall always be!

We love them! We hate them! We speak ill of their loves!

Farewell, Myrtil! Egle! Chloe! mocking demons!

So it is farewell and good day to the tyrants of our hearts!

And good day!

Προτεινόμενη Εργασία για τους Σπουδαστές Θεωρητικών

1. Κάντε μια πλήρη αρμονική ανάλυση του έργου, υποβοηθούμενοι από την πιανιστική αναγωγή. Σε ποια σημεία η εναρμόνιση του Fauré διαφέρει από τη σχολική αρμονία;

2. Κάντε μια μακροδομική μορφολογική ανάλυση του έργου (βρείτε δλδ τα τμήματα στα οποία μπορεί να χωριστεί το έργο) συμβουλεύομενοι τα περί μορφής της παβάνας ανωτέρω στο παρόν άρθρο. Ακολούθως, βρείτε τις φράσεις, τις περιόδους ή προτάσεις και χαρακτηρίστε τις (ανοικτή / κλειστή, συμμετρική / ασύμμετρη κλπ). Εντοπίστε τις πτώσεις των φράσεων και χαρακτηρίστε τις (τέλεια, ημιτελής, κλπ).

3. Από ένα εγχειρίδιο οργανογνωσίας μελετήστε τα χαρακτηριστικά του κάθε οργάνου που συμμετέχει στην ενορχήστρωση. Εντοπίστε τα μεταφερόμενα (transposed) όργανα. Παίξτε στο πιάνο το κάθε όργανο, τα μεταφερόμενα in concert pitch (ρωτήστε το δάσκαλο σας αν δεν ξέρετε τι σημαίνει αυτό). Πρέπει να είτε ικανοί να διαβάζετε όλα τα μεταφερόμενα όργανα με άνεση.

4. Προχωρήστε τώρα στη μελέτη της ίδιας της ενορχήστρωσης με τη βοήθεια της πιανιστικής αναγωγής και με μια ηχογράφηση του έργου. Ποιο συγκεκριμένα:

- 4α. Πως ενορχηστρώνει ο Fauré τη μελωδία; Καταγράψτε τους οργανικούς συνδυασμούς (π.χ Fl + Cl στην οκτάβα) και προσπαθήστε με τις πολλαπλές ακροάσεις να αφομοιώσετε τα μικτά ηχοχρώματα.

- 4β. Πως ενορχηστρώνει ο Fauré τη συνοδεία; πως καταφέρνει να μην επισκιάζει η συνοδεία τη μελωδία; Πως ενορχηστρώνει τις βοηθητικές / αντιστικτικές μελωδίες;

- 4γ. Ποιος είναι ο ρόλος των κόρνων (διαχωρίστε 1ο και 2ο) και των φαγκότων;

5. Πως υποστηρίζονται οι φωνές τις χορωδίας από τα όργανα;

Τέλος το δημιουργικό κομμάτι της μελέτης (για τους σπουδαστές της σύνθεσης): Συνθέστε μια 8-μετρη παβάνα (4+4 / περίοδος) και ενορχηστρώστε την τρεις (3) φορές, κάθε φορά με διαφορετικούς ορχηστρικούς συνδυασμούς δανεισμένους από το Δάσκαλο Fauré. Οι πιο προχωρημένοι σπουδαστές μπορούν να αποτολμήσουν μια ολοκληρωμένοι σύνθεση, δημιουργικά μιμούμενοι τον Fauré (θεωρείστε την ως άσκηση ύφους περισσότερο κι όχι ως πρωτότυπη σύνθεση).

Lovelock: Ένα Μάθημα Ενορχήστρωσης

“Example, we are told, is better than precept, and it is this morsel of traditional wisdom that I have tried to follow in planning this book.”

*

Τα διδακτικά εγχειρίδια (Αρμονία, Αντίστιξη, Φούγκα, Ιστορία Μουσικής, Ενορχήστρωση) που μας κληροδότησε ο άγγλος συνθέτης και παιδαγωγός William Lovelock (1899-1986) τα θεωρώ ανεκτίμητης αξίας. Είναι πρακτικά, εύχρηστα, στοχεύουν κατευθείαν στην ουσία του εκάστοτε προβλήματος και δημιουργούν μια στέρεα βάση για την περαιτέρω μελέτη του σπουδαστή. Μου έλειπε η Ενορχήστρωση του (The Elements of Orchestral Arrangement, London G. Bell & Sons, Ltd.) και ένοιωσα ιδιαίτερη χαρά όταν μου την χάρισε ο πολύ καλός φίλος και συνθέτης Γ.Λ. Μοιράζομαι μαζί σας το πρώτο μάθημα του εγχειριδίου, συγκεκριμένα το τμήμα εκείνο που αφορά στην ενορχήστρωση του Τραγουδιού της Άνοιξης, από το Άλμπουμ για τους Νέους, op.65 του Schumann. Δίνω επίσης το πρωτότυπο μέρος του πιάνου κάτω από την ενορχήστρωση με μια στοιχειώδη αρμονική και μορφολογική ανάλυση και μια MIDI μακέτα της ενορχήστρωσης.

Η παρτιτούρα της ενορχήστρωσης:

Μια MIDI μακέτα της ενορχήστρωσης:

• Παρατηρήσεις του Lovelock
Επειδή το κομμάτι κινείται περισσότερο στην ψηλή περιοχή, η χρήση του κοντραμπάσου θα κατέστρεφε τον ανάλαφρο χαρακτήρα που ο Schumann σαφώς επιδιώκει. Θα ενορχηστρώσουμε λοιπόν το κομμάτι για Violins I & II, Violas και Cellos.

μ.1: Ξεκινάμε με Vlns I, Vlas και Vlcs [1a]. Τα Vlns II εισάγονται με το A4 στο μ.2 [1b].

μ.2-3: Το C#5 των Vlns I στον 6ο χρόνο του μ.2 [2a], ενώνεται με το C#5 της θέσης του μ.3 και τα Vlns II διασταυρώνονται με τα Vlns I [2b] αναλαμβάνοντας τη μελωδία μέχρι τα μμ.6-7.
Στο μ.7 πάνω από το ενωμένο E5 των Vlns II, τα Vlns I ανακτούν τη μελωδία [2c].

μ.4: Για να αποφευχθεί η υπαγωγή του τετράφωνου συνθέματος σε τρίφωνο [3] ενορχηστρώνουμε ως εξής: Το E#4, τεχνητός προσαγωγέας των Vlns I, οδηγείται στη λύση του F# και μετά πέφτει στο B3 διπλασιάζοντας έτσι την θεμέλιο της V της Μι. Αυτό το B3 επεκτείνεται μέχρι τη θέση του μ.5. Πάντα να προσπαθείτε να τελειώνεται ένα φθόγγο μεγάλης αξίας μετά τη διαστολή, ο εκτελεστής ξέρει έτσι που ακριβώς να σταματήσει.

μ.6: Ο διπλασιασμός του G#4 από Vlns I και Vlas προσφέρει τον απαραίτητο τονισμό αυτού του φθόγγου και κάνει το τρίφωνο πιανιστικό μέρος τετράφωνο ορχηστρικό [4].

μ.17: Ο αρπισμός του δεξιού χεριού στο πρωτότυπο είναι καθαρά πιανιστικός [5a]. Αν είχαμε άρπα θα ξέραμε τι θα κάνουμε! Υποκαθιστούμε αυτόν τον αρπισμό με ένα Α3 grace φθόγγο που βοηθά και στην απόδοση του fp. Ο διπλασιασμός της 7ης (A4-A5) είναι σχετικά ακίνδυνος στις δυο ψηλότερες φωνές [5b]. Ο ρόλος των δύο As είναι σαφώς διακριτός, μελωδία και συνοδεία, επιπλέον η 7η στην εσωτερική φωνή λύνεται σύμφωνα με τον κανόνα.
Τα δύο B3 των μμ.17-18 με σύζευξη διαρκείας στα Vlcs δίνουν ένα ήχο πιο ορχηστρικό [5c]. Όμοια στο [5d].

μ.18: Τα Vlns I συνεχίζουν με την άνω φωνή, τα Vlns II παίρνουν την εσωτερική, αλλά το G#3 του 6ου χρόνου δεν ενώνεται με το G#3 παρεστιγμένο μισό του επόμενου μέτρου το οποίο αναλαμβάνουν τα Vlcs, αντιθέτως κάνει άλμα 8ης και τονίζει το G#4 των Vlns II [6].
μμ.19-20: Οι Vlas αναλαμβάνουν την εσωτερική φωνή και συνεχίζουν μέχρι το μ.13 όπου “προσγειώνονται” ομαλά στο A4 [7a]. Προσέξτε το μέρος των Vlns II [7b].
Αξίζει να παρατηρήσετε πως ο Lovelock στα μμ. 17-19, περνά την κατιούσα φιγούρα των 6 ογδόων διαδοχικά από Vlns I μέχρι τις Vlas. Τέτοιες λεπτομέρειες χαρακτηρίζουν ως «καλή» μια ενορχήστρωση.

μμ.21-22 / 23-24: Στο [8a] εμφανίζεται μια νέα μελωδική φιγούρα από τα Vlns I, η οποία επαναλαμβάνεται από τις Vlas II [8b]. Συγκρίνετε επίσης τα [8c] & [8d].

μ.24: Για να αποφευχθεί η «γυμνή» 5η Ε5-Α4 ανάμεσα σε Vlns I και Vlas [9α], χρησιμοποιούμε double stop στα Vlns II, F#-A και την καλύπτουμε. Το Α4 των Vlns ΙΙ σημειώστε ότι παίζεται σε ανοικτή χορδή [9b].

μ.25: Η διασταύρωση των δυο χαμηλότερων φωνών είναι ενοχλητική και χρειάζεται λίγο «μαγείρεμα» στην ενορχήστρωση. Εδώ το αυτί και η φαντασία του ενορχηστρωτή θα δώσει την ορθή λύση. Το pizz. B3 των Vlcs μας δίνει ένα ανάλαφρο υπονοούμενο βάσιμο [10a] και η arco συνέχεια του αποφεύγει την άκομψη 7η του πρωτότυπου [10b].

μ.45: Στους 3 πρώτους χρόνους αυτού του μέτρου υπονοείται ένα Ε#4 στο πρωτότυπο το οποίο στην ενορχήστρωση παρέχουν οι Vlas [11a]. Η πεντάφωνη αρμονία στο [11b] δημιουργείται με το divisi των Vlcs.

• Μερικές δικές μου παρατηρήσεις για την ενορχήστρωση από πιανιστική παρτιτούρα
1. Μάθετε όσο περισσότερα μπορείτε από τα βιογραφικά του συνθέτη.
2. Μελετείστε ορχηστρικά έργα του και προσπαθήστε να αφομοιώσετε το ύφος του.
3. Προαπαιτείται άριστη γνώση της Οργανολογίας.
4. Παίξτε το κομμάτι στο πιάνο ανάλογα με τις δυνατότητες σας. Αν είναι δυνατόν μάθετε το απέξω.
5. Κάμετε Αρμονική και Μορφολογική ανάλυση του προς ενορχήστρωση έργου.
6. Ξαναγράψτε το μέρος του πιάνου όπου χρειάζεται έχοντας στο μυαλό σας την ορχήστρα. Οι κάθε είδους πιανιστικοί ιδιωματισμοί πρέπει να "μεταφράζονται" σε ορχηστρικούς.
7. Μην στηρίζεστε στα MIDI όργανα. Εξαπατούν!

Αλμπισίφωνον

Το γνωστό μας μπάσο φλάουτο σε Ντο (Bass Flute in C, γράφεται στο κλειδί του σολ όπως και το φλάουτο, ηχεί μια οκτάβα χαμηλότερα [1]), στην αρχή ονομαζόταν Αλμπισίφωνο (Albisiphon Baritono), από το όνομα του κατασκευαστή του Abelardo Ernesto Albisi (1872-1938), πάλαι ποτέ πρώτου φλάουτου στη Σκάλα του Μιλάνου. Την πληροφορία αντλώ από το εγχειρίδιο ενορχήστρωσης των A. Casela – V. Mortari, The Technique of Contemporary Orchestration, BMG Ricordi 2004 [2]. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και ένα αθώο μειδίαμα διαγράφεται στα χείλη, από την παράγραφο που ακολουθεί μεταφρασμένη ελεύθερα από το προαναφερθέν εγχειρίδιο: «Το μπάσο φλάουτο χρησιμοποιείται σπάνια, ακόμη πιο σπάνια μπορεί να βρει κανείς ένα τέτοιο όργανο και είναι μάλλον απίθανο να βρεθεί ένας εκτελεστής που να έχει την επιθυμία να το παίξει».

Αν έχετε ακούσει το Mnemosyne του B. Ferneyhough για μπάσο φλάουτο και ταινία, θα δυσκολευτείτε να καταλάβετε γιατί οι Casela – Mortari γράφουν μ’ αυτόν τον μάλλον απαξιωτικό τρόπο για το συμπαθέστατο και ικανότατο αυτό όργανο. Το κλειδί είναι η ημερομηνία έκδοσης αυτού του εγχειριδίου: 1950. Αυτό είναι και το πρόβλημα (κυρίως για τους αρχάριους στην ενορχήστρωση), των κατά τα άλλα πολυτιμότατων και χρησιμότατων, παλιών εγχειριδίων ενορχήστρωσης. Για να φέρω ένα ακόμη παράδειγμα, διαβάστε τι λέει ο Widor στο δικό του εγχειρίδιο για την ποιότητα μιας ενορχήστρωσης: “quand le quator sonne bien, tout va bien!” (αν το κουαρτέτο εγχόρδων [η οικογένεια των εγχόρδων γενικά] ηχεί καλά, τότε όλη η ορχήστρα ηχεί καλά). Ακόμη και οι Casela – Mortari (μεταγενέστερο το εγχειρίδιο τους) απορρίπτουν αυτόν τον αφορισμό.

Κατά τη διάρκεια του 20^ου αι. τα τεχνικά χαρακτηριστικά των οργάνων βελτιωθήκαν κατά πολύ σε σχέση με τους προηγούμενους αιώνες (intonation, νέα κλειδιά και βελτιστοποίηση των δακτυλισμών, νέα κράματα μετάλλων κ.α). Επίσης παρουσιάστηκαν δεινοί εκτελεστές, αλλά και λίαν ευφάνταστοι συνθέτες οι οποίοι άνοιξαν νέους δρόμους. Είναι γνωστή η ιστορία του Density 21.5 για φλάουτο του Varese (φλάουτο από πλατίνα – εξ ου και ο τίτλος - και νέες τεχνικές εκτέλεσης). Από αυτήν την οργανική «επανάσταση» ωφεληθήκαν όργανα τρόπον τινά παραμελημένα, κυρίως τον 19^ο αι. Τα τοξωτά έγχορδα είχαν φτάσει σε μια κατασκευαστική τελειότητα πολύ νωρίτερα από τον 20^ο αι. και εμπλουτιστήκαν μόνο σε εκτελεστικές τεχνικές. Ξεχασμένα όργανα αναβίωσαν επίσης, όπως για παράδειγμα το τσέμπαλο (W. Landowska). Ήρθαν στο προσκήνιο ακόμη και μεσαιωνικά και αναγεννησιακά όργανα (M. Kagel, Music for Renaissance Instruments). Ως εκ τούτου στα παλιά εγχειρίδια ενορχήστρωσης, βρίσκει κανείς πληροφορίες και συμβουλές που δεν ισχύουν πια (π.χ το όμποε δεν μπορεί να παίξει γρήγορα passages, Korsakov).

Η πλήρης οικογένεια του φλάουτου

• Piccolo in C ή D-flat
• Treble flute in G
• Soprano flute in Eb
• Concert flute (ονομάζεται επίσης και C flute, Boehm flute, silver flute, ή απλά flute)
• Flûte d'amour (ονομάζεται επίσης και tenor flute) in B-flat ή A
• Alto flute in G
• Bass flute in C
• Contrabass flute in C (ονομάζεται επίσης και octobass flute)
• Contra-alto flute in G
• Subcontrabass flute in G or C
• Double contrabass flute in C

Εδώ μπορείτε να βρείτε πληροφορίες για τα Μεγάλα Φλάουτα (Big Flutes) και για το υπερμπάσο φλάουτο!

[1] Ακόμη πιο χαμηλά βρίσκουμε το κοντράλτο φλάουτο σε σολ (contra-alto flute in G). Γράφεται και αυτό στο κλειδί του σολ και ηχεί μια οκτάβα χαμηλότερα από το άλτο φλάουτο. Τιμάται γύρω στα 17,500 USD (Kotato & Fukushima). Και δεν έχουμε τελειώσει ακόμη την κατωφερή πορεία μας …

[2] Αυτό το πολύ ενδιαφέρον εγχειρίδιο ενορχήστρωσης πρόσφατα (2004) κυκλοφόρησε και στην αγγλική σε μετάφραση του Thomas V. Fraschillo (BMG RICORDI, ISBN 88-7592-771-5).