Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα MESSIAEN Olivier. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα MESSIAEN Olivier. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 9 Σεπτεμβρίου 2014

Olivier Messiaen X: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας IIΙ (πλήρες)


Σε προηγούμενα άρθρα μου είχα αναρτήσει μέρος των “Μαθημάτων Αρμονίας” του Messiaen. Γενικότερα, τα άρθρα μου γι’ αυτόν τον μεγάλο Συνθέτη και Δάσκαλο σ’ αυτό το ιστολόγιο είναι τα εξής:

• Olivier Messiaen I: Είμαι ένας Γάλλος των βουνών
• Olivier Messiaen II: Quator pour la fin du Temps (1)
• Olivier Messiaen III: Αρμονική Τεχνική
• Olivier Messiaen IV: Βιογραφικές Σημειώσεις
• Olivier Messiaen V: Quator pour la fin du Temps (2)
• Olivier Messiaen VI: Για λίγο στην τάξη του
• Olivier Messiaen VII: Χρωματική Συναισθησία
• Olivier Messiaen VIII: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας I
• Olivier Messiaen IX: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας II

Το καλοκαίρι που πέρασε αντέγραψα και τα υπόλοιπα, μετέφρασα τον “Πρόλογο” και τις “Σημειώσεις για κάθε Μάθημα” του Messiaen και πρόσθεσα ορισμένες δικές μου παρατηρήσεις, χρήσιμες πιστεύω, για κάθε Μάθημα.

Μπορείτε να κατεβάσετε αυτήν την εργασία από εδώ.

Για κάθε μάθημα έφτιαξα ένα video με MIDI ήχο για να βοηθήσω στην μελέτη αυτών των Μαθημάτων. Τέλος, δίνω μια Άσκηση για πιάνο που έγραψα μετά την μελέτη κυρίως του τελευταίου μαθήματος.

Παραθέτω κατωτέρω τον ελληνικό “Πρόλογο” και τις “Γενικές Παρατηρήσεις στα Μαθήματα”.

Πρόλογος
Αυτά τα Μαθήματα προορίζονται για σπουδαστές που έχουν συμπληρώσει ιδιαίτερα ικανοποιητικά τον κύκλο σπουδών τους στο Ειδικό Αρμονίας, θα προσθέταμε επίσης ότι σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτούνται επαρκείς γνώσεις αντίστιξης και φούγκας (κυρίως σε ό,τι αφορά στην κατασκευή επεισοδίων). Κατά την άποψη μας πάντως, εκτός εξαιρετικών περιπτώσεων, είναι ιδανικά για τους σπουδαστές του πρώτου έτους Σύνθεσης. Η δυσκολία των θεμάτων προσεγγίζει εκείνη του Concours d’Harmonie του Ωδείου του Παρισιού. Τα θέματα έχουν συλληφθεί στο ύφος μερικών σημαντικών συνθετών για την “Ιστορία της Αρμονίας”, από τον  Monteverdi έως τον Ravel, με στόχο να προτρέψουν τον σπουδαστή να μελετήσει τα έργα των Δασκάλων, παλιών και νέων, και να βρει την πηγή των κανόνων του τι “επιτρέπεται” και τι “απαγορεύεται”. Δεν πρόκειται για ένα συμπίλημα, αλλά για τετράφωνες σπουδές σε διαφορετικά ύφη. Μερικά μαθήματα αντλούν την έμπνευσή τους από δύο συνθέτες ταυτόχρονα. Οι λύσεις του συγγραφέα συνοδεύονται από ενάριθμο βάσιμο και στις περισσότερες των περιπτώσεων αυτή η αρίθμηση αρκεί για να καταδείξει την στοιχειώδη αρμονική ανάλυση (έχετε κατά νου ότι δεν σημειώνονται στην αρίθμηση οι ξένοι φθόγγοι). Κατά την αντιγραφή στον υπολογιστή διατηρήσαμε το γαλλικό σύστημα αρίθμησης του πρωτότυπου, οι σπουδαστές που δεν είναι εξοικειωμένοι μ’ αυτό μπορούν να συμβουλευτούν τον πίνακα αρίθμησης που βρίσκεται στο εγχειρίδιο Αντίστιξης του Dubois, ή τον δάσκαλό τους. Σε τμήματα θεμάτων που είναι δύσκολο να αναλυθούν ο Messiaen δίνει λεπτομερή ανάλυση παράλληλα με συμβουλές στον σπουδαστή για την εναρμόνιση κάθε μαθήματος.

Αντίθετα με την συνήθη πρακτική, όπου ένα τεύχος προορίζεται για τον σπουδαστή, δίνοντας τα θέματα χωρίς τη λύση τους, και ένα για τον δάσκαλο με τις εναρμονίσεις του συγγραφέα, ο Messiaen δίνει ένα μόνο τεύχος με τα θέματα μαζί με τις εναρμονίσεις τους, με βάση το οποίο ο σπουδαστής θα εργαστεί με την καθοδήγηση του δασκάλου του.
Ο Messiaen προτείνει τον εξής τρόπο εργασίας:
Ο σπουδαστής αντιγράφει το δοσμένο μέρος, βάσιμο ή σοπράνο, καλύπτοντας προσεκτικά τη λύση. Μελετά προσεκτικά τις “Παρατηρήσεις για κάθε Μάθημα” του συγγραφέα και όταν πρόκειται για δοσμένη μελωδία προσπαθεί κατά την εναρμόνισή του να εξάγει την “φυσική και αληθή” αρμονία που υπονοεί (“l’harmonie naturelle et véritable”). Ακολούθως μελετά τις επεξηγήσεις και την εναρμόνιση του συγγραφέα και επανέρχεται στο Μάθημα αυτή τη φορά εναρμονίζοντας το με βάση την αρίθμηση και το μέρος της σοπράνο από την εναρμόνιση του Messiaen, αν πρόκειται για δοσμένο βάσιμο, ή το ενάριθμο βάσιμο, αν πρόκειται για δοσμένη μελωδία. Τέλος, συγκρίνει την δική του λύση με αυτήν του συγγραφέα.

Πέραν των παρατηρήσεων και συμβουλών του Messiaen, θα προτείναμε στους σπουδαστές πριν ασχοληθούν με την εναρμόνιση να μελετήσουν τα βιογραφικά και την εργογραφία των συνθετών που αναφέρεται το κάθε Μάθημα. Θα πρέπει επίσης να μελετηθούν σε βάθος συγκεκριμένα έργα από κάθε συνθέτη καθ’ υπόδειξη του δασκάλου. Ενδεικτικά θα πρότεινα τμήματα από τον  Ορφέα του Monteverdi, τα χορικά του Bach (εργασία που γίνεται ούτως ή άλλως στο Ειδικό της Αρμονίας), μερικά κουαρτέτα εγχόρδων του Mozart, το πολύ διδακτικό Άλμπουμ για τους Νέους του Schumann, τμήματα από την Manon του Massenet, επιβεβλημένη κρίνω μια πλήρη ακρόαση του Πελλέα του Debussy και ανάλυση τμημάτων του και το κουαρτέτο του Ravel. Περιττό να αναφέρω ότι για όλα τα μαθήματα απαιτείται άριστη γνώση της Αρμονίας με ιδιαίτερη έμφαση στη χρήση των ξένων φθόγγων (πολλές φορές γίνεται και ευρύτερη χρήση τους πέραν των κανόνων των σχολικών εγχειριδίων), ελεύθερη χρήση συγχορδιών ενάτης (σε συγκεκριμένα μαθήματα) και ευρεία χρήση συγχορδιών έκτης. Τα μαθήματα αυτά δίνουν επίσης την ευκαιρία στον σπουδαστή να ασχοληθεί με εναρμονίσεις πέραν του συστήματος μείζονος - ελάσσονος. Σε ορισμένα μαθήματα γίνεται κατά την εναρμόνιση χρήση τρόπων, τεχνητών τρόπων (Μάθημα Ν° 15, 18 και 20) και τροπικών πτώσεων. Το Μάθημα Ν° 20 είναι μια πολύ καλή ευκαιρία να γνωρίσει και να μελετήσει ο σπουδαστής το περίφημο εγχειρίδιο του Messiaen “Τεχνική της Μουσικής μου Γλώσσας”.

Οι σπουδαστές της Σύνθεσης μετά την εναρμόνιση κάθε μαθήματος και την μελέτη της εναρμόνισης του Messiaen θα μπορούσαν να συνθέσουν ένα δικό τους κομμάτι (σημειώνοντας και την ανάλυσή του) εμπνευσμένο από το συγκεκριμένο Μάθημα και στο ύφος του εκάστοτε συνθέτη που εξετάζεται.

Γενικές Παρατηρήσεις στα Μαθήματα
Σε αυτά τα Μαθήματα παρατηρούμε αποκλίσεις από τους σχολικούς κανόνες της Αρμονίας. Οι αποκλίσεις αυτές δεν είναι αυθαίρετες αλλά τεκμηριώνονται από τα έργα των συνθετών στα οποία αναφέρονται. Συνοψίζουμε κατωτέρω μερικά ενδιαφέροντα σημεία που εντοπίσαμε:

• Ένα θέμα μπορεί να ξεκινά με την συγχορδία της τονικής σε πρώτη αναστροφή (Ι6). Δεν αποκλείεται να ξεκινά και με άλλη συγχορδία πλην της τονικής και μάλιστα να καθυστερεί επί μακρόν η προσέγγιση και κυρίως η εγκαθίδρυση της τονικής περιοχής.

• Σε ορισμένα συνθετικά ύφη επιτρέπονται οι 5ες παράλληλες, εκ των οποίων η πρώτη είναι ελαττωμένη και η δεύτερη καθαρή. Αλλού, επιτρέπονται οι αντιπαράλληλες 5ες, ακόμη και σε εξωτερικές φωνές (αποκλειστικά πάντως στην τέλεια πτώση).

• Μη “σχολική” χρήση της δεύτερης αναστροφής των τριφώνων συγχορδιών. Θα ονομάζαμε αυτή τη χρήση σε ορισμένες περιπτώσεις “κολοριστική”. Η αστάθεια της δεύτερης αναστροφής συμβάλλει στον “γητευτικό χαρακτήρα” ή στις “κρεμώδεις αρμονίες” ορισμένων Μαθημάτων.

• Απροετοίμαστες και άλυτες 7ες συγχορδιών μεθ’ εβδόμης. Η 7η σε αυτές τις περιπτώσεις ανεβαίνει βήμα. Μια 7η επίσης μπορεί να διακοσμηθεί πριν λυθεί.

• Ιδιαίτερη χρήση των ξένων φθόγγων. Διαβατικοί φθόγγοι που δεν λύνονται, ή την λύση τους την παίρνει άλλη φωνή (γειτονική πάντως). “Αλματικοί ποικιλματικοί φθόγγοι” (όχι “εκφυγές”, διότι ο φθόγγος της εκφυγής λύνεται σε φθόγγο της επόμενης συγχορδίας). Επερείσεις που δεν λύνονται, πολλές φορές μεγάλης διάρκειας και μάλιστα στο τέλος του θέματος δημιουργώντας έτσι μια διάφωνη καταληκτική συγχορδία. “Αλματικές επερείσεις” επίσης, αν μας επιτραπεί ο όρος, επερείσεις δηλαδή που δεν απέχουν βήμα από τον πραγματικό φθόγγο. Στην αγγλική βιβλιογραφία αυτοί οι φθόγγοι πολλές φορές καλούνται “hanging notes”, θα μεταφράζαμε πρόχειρα “ξεκρέμαστοι φθόγγοι”, αν και προτιμούμε τον πλέον δόκιμο “αλματικές επερείσεις” (δες Μάθημα Ν° 19).

• Ευρεία χρήση συγχορδιών με “προστιθέμενη 6η” στις μείζονες τρίφωνες συγχορδίες, στις συγχορδίες μεθ’ εβδόμης και μετ’ ενάτης. Χρησιμοποιούνται επίσης και συγχορδίες με “προστιθέμενη 4η” και “προστιθέμενη 9η” (αυτή η 9η μπορεί να προστεθεί σε οποιαδήποτε συγχορδία, δεν πρέπει να συγχέεται με την V 9/7).
• Χρήση εκκλησιαστικών και τεχνητών τρόπων, καθώς και τροπικών πτώσεων.

Videos
Ακολουθούν τα 20 Μαθήματα σε video με MIDI ήχο (Sibelius 7.5):

Nº 1 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος του Monteverdi)

Nº 2 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος ενός Passepied του Rameau)


Nº 3 Δοσμένο Βάσιμο (στο ύφος των χορικών του J.S. Bach)

Nº 4 Δοσμένο Βάσιμο (στο ύφος ενός πρελούδιου του J.S. Bach)

Nº 5 Δοσμένο Βάσιμο (τρίφωνο, στο ύφος των Trio Sonatas του J.S. Bach)

Nº 6 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος του Gluck)

Nº 7 Δοσμένο Βάσιμο (στο ύφος των κουαρτέτων εγχόρδων του Mozart)

Nº 8 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος των κουαρτέτων εγχόρδων του Mozart)

Nº 9 Δοσμένο Βάσιμο (στο ύφος του Schumann)

Nº 10 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος των κανόνων του César Franck)

Nº 11 Δοσμένο Βάσιμο (ύφος ημι-Schumann, ημι-Lalo)

Nº 12 Δοσμένη Μελωδία (ύφος ημι-Chabrier, ημι-Massenet)

Nº 13 Δοσμένο Βάσιμο (στο ύφος μιας Sicilienne του Franck)

Nº 14 Δοσμένη Μελωδία (σε ένα πολύ υβριδικό ύφος: Schumann - Fauré - Albeniz)

Nº 15 Δοσμένη Μελωδία (ύφος ημι-Franck, ημι-Debussy)

Nº 16 Δοσμένη Μελωδία (ύφος ημι-Massenet, ημι-Debussy)


Nº 17 Δοσμένη Μελωδία (ύφος ημι-Chabrier, ημι-Debussy)

Nº 18 Δοσμένη Μελωδία (στο ύφος του “Pelléas et Mélisande” του Debussy)

Nº 19 Δοσμένη Μελωδία (πεντάφωνο, στο ύφος του Maurice Ravel)

Ν° 20 Δοσμένη Μελωδία 
(σε ένα πολύ ιδιαίτερο ύφος, κατά κάποιον τρόπο αυτό το Μάθημα προσεγγίζει τις ινδουιστικές καντιλένες)

MeMod, για πιάνο
(μια άσκηση σε τροπικό ύφος)

Σάββατο 25 Σεπτεμβρίου 2010

Olivier Messiaen IX: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας II

Από τους παρακάτω συνδέσμους μπορείτε να κατεβάσετε τα 8 πρώτα καθώς και το πολύ ενδιαφέρον 20ο από τα 20 Μαθήματα Αρμονίας του Messiaen. Τα μαθήματα αυτά υπάρχουν επίσης στο 3euk1L4-edu και στο 3euk1L4 music library.
Αντέγραψα τα μαθήματα σε ανοικτή παρτιτούρα και σε κλειδιά σολ και φα. Μετέτρεψα την αρίθμηση από το γαλλικό στο γερμανικό σύστημα και έκανα μικρές αλλαγές σε ορισμένα σημεία για περισσότερη σαφήνεια.
Για περισσότερες πληροφορίες για τη φύση και το σκοπό αυτών των μαθημάτων δείτε το παλιότερο άρθρο μου Olivier Messiaen VIII: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας I.

Παρασκευή 30 Ιανουαρίου 2009

Olivier Messiaen VIII: Είκοσι Μαθήματα Αρμονίας I

Έχω ασχοληθεί σε επτά προηγούμενα άρθρα μου σ’ αυτό το ιστολόγιο με τον μέγιστο Messiaen (κάντε κλικ στην ετικέτα Messiaen στα δεξιά του ιστολογίου). Στο παρόν άρθρο θα ήθελα να σας παρουσιάσω το Ν.20 Μάθημα από τα Vingt Leçons d’ Hamonie του Δασκάλου (Olivier Messiaen, Vingt Leçons d’ Hamonie, Editions Musicales Alphonse Leduc, 1939).

Σύμπαν το έργο ενός πραγματικά μεγάλου συνθέτη είναι ταυτόχρονα και διδακτικό, ο Bach δεν έγραψε εγχειρίδιο Φυγής, συνέθεσε όμως την Τέχνη της Φούγκας, πολιτιστικό και διδακτικό συνάμα θησαυρό. Ευτύχημα εντούτοις είναι όταν ένας συνθέτης συγγράψει ένα διδακτικό εγχειρίδιο, από τον Vitry μέχρι τον Schoenberg και τον Messiean έχουμε πολλές τέτοιες περιπτώσεις.

Τα μάλλον άγνωστα στους έλληνες σπουδαστές 20 Μαθήματα Αρμονίας περιέχουν 20 στυλιστικά μαθήματα με τις λύσεις τους από τον ίδιο τον συνθέτη. Ας αφήσουμε τον ίδιο τον Messiean από μέρος του προλόγου του εγχειριδίου του να μας μιλήσει για τη φιλοσοφία και τον στόχο αυτών των ασκήσεων:

Αυτά τα μαθήματα απευθύνονται σε σπουδαστές οι οποίοι ήδη έχουν συμπληρώσει τις σπουδές τους στο μάθημα της Αρμονίας. Είναι περίπου της ίδιας δυσκολίας με τα θέματα του Concours d’ Harmonie του Ωδείου του Παρισιού. Σκοπός αυτών των μαθημάτων είναι να ενθαρρύνουν τους σπουδαστές να μελετήσουν τα έργα παλαιών και νεότερων δασκάλων και να δικαιολογήσουν τους κανόνες που τους επιβάλλονται. Έχουν συλληφθεί στο ύφος μερικών σπουδαίων συνθετών της «Ιστορίας της Αρμονίας» από τον Monteverdi στον Ravel. Κάθε άσκηση είναι μια τετράφωνη σπουδή σε ένα συγκεκριμένο «αρμονικό ύφος», εντούτοις μερικές ασκήσεις αντλούν την έμπνευση τους από δύο συνθέτες. Στις εναρμονίσεις μου αναγράφω και το ενάριθμο βάσιμο, στις περισσότερες περιπτώσεις αυτό αρκεί ως βοήθημα για μια αρμονική ανάλυση. Σε όσα σημεία η ανάλυση παρουσιάζει δυσκολίες παρέχω λεπτομερείς εξηγήσεις, επιπρόσθετα δίδω συμβουλές στους σπουδαστές ως προς την εναρμόνιση για κάθε μάθημα.

Το καθένα από τα είκοσι αυτά μαθήματα αντλεί την μελωδική και αρμονική του έμπνευση από τους παρακάτω συνθέτες:
Νο.1 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος του Monteverdi)
Νο.2 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος του ενός Passepied του Rameau)
Νο.3 ΒΑΣΙΜΟ (στο ύφος ενός χορικού του J.S.Bach)
Νο.4 ΒΑΣΙΜΟ (στο ύφος πρελούδιου του J.S.Bach)
Νο.5 ΒΑΣΙΜΟ (σε τρία μέρη στο ύφος μιας Trio Sonata του J.S.Bach)
Νο.6 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος του Gluck)
Νο.7 ΒΑΣΙΜΟ (στο ύφος ενός κουαρτέτου εγχόρδων του Mozart)
Νο.8 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος ενός κουαρτέτου εγχόρδων του Mozart)
Νο.9 ΒΑΣΙΜΟ (στο ύφος του Schumann)
Νο.10 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος ενός κανόνα του César Franck)
Νο.11 ΒΑΣΙΜΟ (μικτό ύφος Schumann – Lalo)
Νο.12 ΜΕΛΩΔΙΑ (μικτό ύφος Chambrier – Massenet)
Νο.13 ΒΑΣΙΜΟ (στο ύφος μιας Sicilienne του Fauré)
Νο.14 ΜΕΛΩΔΙΑ (υβριδικό ύφος Schumann – Fauré – Albeniz)
Νο.15 ΜΕΛΩΔΙΑ (μικτό ύφος Franck – Debussy)
Νο.16 ΜΕΛΩΔΙΑ (μικτό ύφος Massenet – Debussy)
Νο.17 ΜΕΛΩΔΙΑ (μικτό ύφος Chabrier – Debussy)
Νο.18 ΜΕΛΩΔΙΑ (στο ύφος του «Πελλέα» του Debussy)
Νο.19 ΜΕΛΩΔΙΑ (πεντάφωνο στο ύφος του Ravel)
Νο.20 ΜΕΛΩΔΙΑ (σε ένα πολύ ιδιαίτερο ύφος που προσεγγίζει τις ινδουιστικές καντιλένες)
♦
Θα ασχοληθούμε τώρα με την Δοσμένη Μελωδία Νο.20 του εγχειριδίου. Ο Messiaen εφιστά την προσοχή μας στην δυσκολία αυτής της προς εναρμόνιση μελωδίας και μας συμβουλεύει να μελετήσουμε πρώτα την δική του εναρμόνιση πριν προχωρήσουμε στην δική μας εργασία.
Το μάθημα βασίζεται στον τρόπο:
E – F – G – G# - A# - B – C# - D – E
Η εναρμόνιση βασίζεται επίσης χαλαρά σ’ αυτόν τον τρόπο και ακολουθεί τον πολύ ιδιαίτερο ρυθμό της μελωδικής γραμμής.

Παραθέτω την εναρμόνιση του Messiaen σε ανοικτή παρτιτούρα αντιγραμμένη στο Finale. Η πρωτότυπη παρτιτούρα είναι γραμμένη στα τέσσερα κλειδιά κατά τη γαλλική πρακτική, προς διευκόλυνση της μελέτης όμως χρησιμοποίησα τα σύγχρονα κλειδιά. Παραθέτω και μια πιανιστική αναγωγή της ανοικτής παρτιτούρας μαζί με το ενάριθμο βάσιμο για κάποιον που θέλει να παίξει το μάθημα στο πιάνο. Προσέξτε ότι το ενάριθμο βάσιμο είναι γραμμένο σύμφωνα με το γαλλικό σύστημα.

Η ανοικτή παρτιτούρα:
Η πιανιστική αναγωγή με το ενάριθμο βάσιμο:
Παρατηρήσεις στην εναρμόνιση του Messiaen
1. Αν δεν σας «βγαίνουν» οι αρμονίες που υποδηλοί το ενάριθμο βάσιμο σκεφτείτε τους φθόγγους εναρμονίως! Ο Messiaen χρησιμοποιεί τα letter names των φθόγγων όπως παρουσιάζονται στον τρόπο που παρέθεσα ανωτέρω.
2. Στο μ.3 εμφανίζεται μια διπλή επέρειση και στις τρεις φωνές. Παρόμοια σημεία πρέπει να αναλυθούν με τον ίδιο τρόπο.
3. Το μ.45 είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αναλυθεί: Το Α# της άλτο είναι επέρειση και το C# προστιθέμενη 6η, το F της σοπράνο είναι η 9μ της συγχορδίας και το C# προστιθέμενη 6η .
4. Στο μ.71 το Α# της άλτο είναι επέρειση, οι φθόγγοι F και D της σοπράνο είναι διπλή επέρειση του E και το C# προστιθέμενη 6η .
5. Το μάθημα τελειώνει με την συγχορδία της τονικής με προστιθέμενη 6η .

Ακούστε τώρα το Μάθημα σε MIDI εκτέλεση. Χρησιμοποίησα κουαρτέτο με κλαρινέτο για να τονίσω και να διαφοροποιήσω τη μελωδία από την εναρμόνιση της.

♦
Βασικός στόχος των θεωρητικών μαθημάτων πρέπει να είναι η αφύπνιση και η καλλιέργεια των δημιουργικών ικανοτήτων του σπουδαστή με τη βοήθεια των Δασκάλων. Αφού έκανα μια δική μου εναρμόνιση στη δοθείσα μελωδία, η οποία δεν έχει τίποτε να προσθέσει στην εναρμόνιση του Messiaen, συνέθεσα ένα μικρό κομμάτι για πιάνο στο ύφος του μαθήματος που μελέτησα. Ο τίτλος MeMod σύμπτυξη του Messiaen Mode. Χρησιμοποιώ τον τρόπο (mode) του Messiaen αποκλειστικά στο δεξί χέρι. Το αριστερό χρησιμοποιεί φθόγγους από τον πρωτότυπο τρόπο αλλά και από την αναστροφή του, σε κατιούσα μορφή:
E – Eb – Db – C – Bb – A – G – F# - E
Οι φθόγγοι του πρότυπου τρόπου και της αναστροφής του απασχολούν διαφορετικά ρεζίστρα.

Να η παρτιτούρα της ασκήσεως μου:
Ακολουθεί μια MIDI εκδοχή του MeMod:


____________________________
Scores Download
Μπορείτε να κατεβάσετε το Μάθημα του Messiaen σε PDF (έκδοση 3euk1L4) από εδώ.
Τo MeMod (έκδοση 3euk1L4) από εδώ.

Παρασκευή 8 Ιουνίου 2007

Olivier Messiaen VII: Χρωματική Συναισθησία


Αντιστοίχιση χρώματος – τονικού ύψους κατά Madame Helena Blavatsky [1]
Αντιστοίχιση χρώματος – τονικού ύψους κατά Alexander Scriabin
Συχνές είναι οι αναφορές του Messiaen στις σχέσεις χρώματος – ήχου. Πολλοί συνθέτες πριν απ’ αυτόν ήταν χρωματικά συναισθητικοί, ο Scriabin για παράδειγμα, αναμφίβολα όμως ο Messiaen είναι ο πρώτος που μιλά με σαφήνεια, τυποποιεί το φαινόμενο και προσπαθεί να το εκμεταλλευτεί μουσικά. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε μια από τις σημαντικότερες συμβολές του στη μουσική το χρώμα (με τη διπλή έννοια του χρώματος με τη κοινή έννοια και του μουσικού ηχοχρώματος / timbre). Ανέδειξε μέσω της μουσικής του και των θεωριών του την παράμετρο του χρώματος σε θεμελιώδες δομικό στοιχείο της μουσικής. Θα επανέλθουμε στον Messiaen και την χρωματική του συναισθησία αφού πρώτα ασχοληθούμε λίγο με το ίδιο το φαινόμενο της συναισθησίας.
Ως συναισθησία (εκ του συν και του αίσθησις) ονομάζουμε τη μη φυσιολογική (με την έννοια ότι εμφανίζεται σπάνια) νευρολογική κατάσταση κατά την οποία ένας κατά τα άλλα υγιής άνθρωπος βιώνει δύο ή και περισσότερες αισθήσεις ταυτόχρονα. Ένα ερέθισμα το οποίο εγείρει μια συγκεκριμένη αίσθηση, ακούσια εγείρει και μια επιπλέον αίσθηση. Η συναισθησία σαφώς διακρίνεται από την καλλιτεχνική μεταφορά, τον συμβολισμό και κάθε άλλου τύπου “καλλιτεχνικές” συσχετίσεις. Η συναισθησία φαίνεται να συσχετίζεται με το αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου. Με απλά λόγια, αν “βλέπετε” τις πρώτες συγχορδίες από την Παθητική του Μπετόβεν, ή βρίσκετε λίγο “αλμυρό” το ορθογώνιο τρίγωνο που σχεδιάσατε για να αποδείξετε το Πυθαγόρειο Θεώρημα, τότε μάλλον είστε συναισθητικός (πολύ πιο ενδιαφέρον από το να είστε συναισθηματικός).
Από το 1880 οι επιστήμονες γνωρίζουν για το φαινόμενο της συναισθησίας. Ο Francis Galton, ξάδελφος του Δαρβίνου, έγραψε ένα άρθρο σχετικά με το φαινόμενο στο περιοδικό Nature το 1883. Γρήγορα το επιστημονικό ενδιαφέρον για την συναισθησία αμβλύνθηκε (εν πολλοίς οφείλεται στο μπιχεβιορισμό). Θεωρήθηκαν τότε απατεώνες όσοι ισχυρίζονταν ότι ήταν συναισθητικοί, ή ακόμη χειρότερα, χρήστες ψυχοτρόπων ουσιών ( το LSD, το χασίς και η μεσκαλίνη δημιουργούν ανάλογα φαινόμενα). Η αλήθεια είναι ότι πολλοί συνθέτες ιδίως του τέλους του 19ου αιώνα έπαιρναν παραισθησιογόνα για να βιώσουν συναισθητικές εμπειρίες. Η επιληψία του επιχείλιου λοβού, διάφορες κακώσεις του εγκεφάλου, η προσωρινή απώλεια των αισθήσεων καθώς και η ηλεκτρική διέγερση του εγκεφάλου είναι γνωστό ότι προκαλούν φαινόμενα ανάλογα της συναισθησίας. Πάντως από το 1980 και μετά το ενδιαφέρον για την συναισθησία αναζωπυρώθηκε και διενεργούνται αρκετά επιστημονικά πειράματα για τη μελέτη του φαινομένου.
Οι συναισθητικοί μπορεί να είναι δύο κατηγοριών: προσεταιριστικοί (associators) και προβολικοί (projectors) [2]. Δεν αποκλείεται ένας συναισθητικός να ανήκει και στις δύο κατηγορίες. Εξηγώ με παραδείγματα: ο προσεταιριστικός ακούει τη νότα Ντο και “αισθάνεται” το κόκκινο χρώμα, δεν το “βλέπει” πραγματικά, το ‘σκέφτεται”, “ξέρει” ότι το Ντο είναι κόκκινο (Ο Messiaen πρέπει να ήταν αυτής της κατηγορίας συναισθητικός). Ο προβολικός ακούει τη νότα Ντο και προβάλλει ακούσια το κόκκινο χρώμα πάνω στη νότα έτσι ώστε πραγματικά να “βλέπει” το Ντο σαν κόκκινο. Καταλαβαίνετε ότι η συναισθησία δεν μπορεί να περιγραφεί με λέξεις, ιδιαίτερα από έναν μη συναισθητικό.
Μπορούμε να διακρίνουμε τις κατωτέρω μορφές συναισθησίας:
1. Μουσική – Χρωματική συναισθησία
Αντιστοίχιση των τονικών υψών (π.χ. ντο, ρε, …), των συγχορδιών (π.χ. Ντο μείζονα, Φα ελάσσονα, …), των τονικοτήτων (π.χ. τονικότητα της Σολ μείζονος), των οργανικών ηχοχρωμάτων (ήχος βιολιού, τρομπέτας, κλπ) με συγκεκριμένα χρώματα, ή μίξεις χρωμάτων αν πρόκειται για συγχορδίες. Δεν βλέπουν όλοι οι μουσικά – χρωματικά συναισθητικοί τα ίδια χρώματα (π.χ. το χρώμα του Ντο του Messiaen διαφέρει από αυτό του Scriabin). Οι μουσικά – χρωματικά συναισθητικοί έχουν σχεδόν πάντα απόλυτο αυτί. ‘Ίσως η πιο κοινή μορφή συναισθησίας.
2. Γραφική – Χρωματική συναισθησία
Αντιστοίχηση των γραμμάτων του αλφαβήτου και των αριθμών με συγκεκραμένα χρώματα. Δεν βλέπουν όλοι οι συναισθητικοί τα ίδια χρώματα.
3. Συναισθησία Αριθμητικής Μορφής
Οι συναισθητικοί αυτής της μορφής αντιλαμβάνονται τους αριθμούς σε ορισμένες θέσεις, όπως οι πόλεις για παράδειγμα σε ένα χάρτη, ή οι θέσεις των αριθμών σε ένα ρολόι. Οι συναισθητικοί αριθμητικής μορφής συνήθως απομνημονεύουν μεγάλους αριθμούς χρησιμοποιώντας αυτήν τους την ικανότητα (π.χ. απομνημόνευση μεγάλου μέρους ψηφίων του δεκαδικού αναπτύγματος του π).
4. Προσωποποιία
Οι συναισθητικοί αυτής της μορφής αποδίδουν στα τακτικά αριθμητικά, τις μέρες της εβδομάδας, τους μήνες του χρόνου κλπ, ανθρώπινους χαρακτήρες, προσωπικότητες. Για παράδειγμα το “1” μπορεί να το θεωρεί ένας συναισθητικός “γαλήνιο” και “αυτάρκες”, το “7” “δυνατό” αλλά “δύστροπο” (το ότι θεωρούμε την Κυριακή την καλλίτερη μέρα της εβδομάδος δεν μας καθιστά συναισθητικούς).
5. Λεξική / Σχηματική – Γευστική συναισθησία
Λέξεις ή φωνήματα μιας γλώσσας, καθώς και διάφορα σχήματα δημιουργούν το αίσθημα της γεύσης. Σχετικά σπάνια μορφή συναισθησίας.
Λίγη στατιστική: 1/25000 είναι συναισθητικός (Cytowic, 1995). 3/1 υπερτερούν οι γυναίκες με διαγνωσμένη κάποια μορφή συναισθησίας στις ΗΠΑ. 6/7 συναισθητικούς είναι αριστερόχειρες. Η μουσική – χρωματική συναισθησία εμφανίζεται συχνότερα σε καλλιτέχνες και δη μουσικούς (Domino, 1989).
Επιστρέφουμε στον Messiaen. Μερικά παραδείγματα της χρωματικής συναισθησίας του:
• Ο Τρόπος 2 [3] εγείρει το χρωματικό αίσθημα αποχρώσεων του βιολετί, του μπλε και του πορφυρού χρώματος.
• Ο Τρόπος 3, πορτοκαλί μαζί με κόκκινο και πράσινο και χρυσαφί κηλίδες, επίσης ένα γαλακτώδες λευκό με αντανακλάσεις ιριδίζοντος οπαλίου.
• Πολλά παραδείγματα βρίσκουμε στο Catalogue d’ Oiseaux. Για παράδειγμα συγχορδίες συσχετίζονται με τα χρώματα της ανατολής και της δύσης του ήλιου.
• Στα έργα του Sept Haïkaï και Couleurs de la Cité céleste καταγράφει τα χρώματα συγκεκριμένων συγχορδιών πάνω στην παρτιτούρα.
Να πως περιγράφει ο ίδιος τη μουσική – χρωματική συναισθησία του:
“Όταν ήμουν είκοσι χρονών συνάντησα έναν Ελβετό ζωγράφο ονόματι Charles Blanc-Gatti και γίναμε καλοί φίλοι. Ήταν συναισθητικός, συναισθησία είναι μια διαταραχή των οπτικών και ακουστικών νεύρων έτσι ώστε όταν κανείς ακούει ήχους βλέπει αντίστοιχα χρώματα. Δυστυχώς εγώ δεν είχα αυτό το χάρισμα, αλλά διανοητικά, όπως και οι συναισθητικοί, βλέπω επίσης χρώματα όταν ακούω ήχους, μόνο που αυτό συμβαίνει μέσα στο μυαλό μου. Προσπαθώ να ενσωματώσω αυτό το αίσθημα στο έργο μου, να το μεταδώσω στους ακροατές μου. Όλα είναι πολύ ρευστά. Πρέπει να νοιώσεις τον ήχο να κινείται. Οι ήχοι είναι ψηλοί, χαμηλοί, γρήγοροι, αργοί κλπ. Τα χρώματα μου είναι το ίδιο, κινούνται με τον ίδιο τρόπο. Όπως για παράδειγμα στο ουράνιο τόξο, που τα χρώματα αλλάζουν με συνεχή τρόπο αποχρώσεις. Είναι ένα πολύ φευγαλέο αίσθημα και αδύνατο να το προσδιορίσεις με απόλυτο τρόπο.
Είναι αλήθεια ότι βλέπω χρώματα, είναι αλήθεια ότι αυτά υπάρχουν. Είναι τα χρώματα του μουσικού και δεν θα πρέπει να συγχέονται με τα χρώματα του ζωγράφου. Είναι χρώματα που δημιουργούνται από τη μουσική. Αν προσπαθούσε κανείς να τα αναπαράγει στον καμβά το αποτέλεσμα θα ήταν φρικτό. Δεν είναι φτιαγμένα γι’ αυτό το σκοπό, είναι τα χρώματα του μουσικού. Ξέρω ότι αυτό που λέω είναι περίεργο, αλλά είναι αληθινό.
Πιστεύω στην αντήχηση της φύσης, όπως πιστεύω και στα φυσικά φαινόμενα. Η αντήχηση της φύσης βρίσκεται σε απόλυτη συμφωνία με τα συμπληρωματικά χρώματα. Έχω ένα κόκκινο χαλί που το κοιτάζω συχνά. Εκεί όπου το χαλί συναντά το πιο ανοιχτόχρωμο δάπεδο βλέπω υπέροχες ανταύγειες του πράσινου που ένας ζωγράφος δεν θα μπορούσε να ζωγραφίσει – φυσικά χρώματα που δημιουργούνται στο μάτι.”
Από το ανωτέρω χωρίο διαφαίνεται ότι ένα ανάλογο ηχοχρωματικό κλαβιέ σαν αυτά που παραθέτω στην αρχή του άρθρου, δεν θα μπορούσε να σχεδιαστεί για τον Messiaen. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η χρωματική αντίληψη των τονικών υψών στον Scriabin είναι στατική, ενώ στον Messiaen δυναμική.
Θα κλείσω με δύο προσωπικές εμπειρίες. Δύο μαθητές μου κατά τα φαινόμενα διέθεταν κάποια μορφή συναισθησίας. Ο Α, χρώματος – τονικού ύψους και ο Β, θα την ονόμαζα συναισθήματος – τονικού ύψους. Ο Β σε κάθε φθόγγο της χρωματικής κλίμακας της οκτάβας C4 – C5, προσαρτούσε ένα συγκεκριμένο συναίσθημα, π.χ. φόβο, χαρά, λύπη, προσμονή κλπ. Το ενδιαφέρον στην περίπτωση του Β είναι ότι σε διαστήματα και συγχορδίες βίωνε παράγωγα συναισθήματα αυτών που είχε προσαρτήσει σε κάθε φθόγγο ξεχωριστά. Ο Α όταν άκουγε διαστήματα ή συγχορδίες “έβλεπε” χρώματα να διασταυρώνονται, π.χ. κόκκινο και μπλε σε μορφή “X”. Έλεγξα τα λεγόμενα τους με το ακόλουθο απλό πείραμα: κατέγραψα την αντιστοιχία χρώματος / συναισθήματος – τονικού ύψους και στο επόμενο μάθημα έπαιξα φθόγγους στο πιάνο της χρωματικής κλίμακας και σύγκρινα τις απαντήσεις τους με αυτές που είχα καταγράψει. Επανέλαβε το πείραμα μετά από πάροδο μερικών εβδομάδων. Δεν παρέκλιναν ούτε σε μια νότα από την αρχική καταγραφή μου. Θα μπορούσαν βέβαια να έχουν, και είχαν, απόλυτο αυτί και σε κάθε φθόγγο που άκουγαν να έκαναν την μετατροπή από τονικό ύψος σε χρώμα / συναίσθημα και να έβλεπαν το όλο θέμα σαν ένα παιγνίδι. Δεν διαθέτω τη γνώση να διεξάγω ένα πραγματικά επιστημονικό πείραμα. Ενδιαφέρον είναι ότι ο Α έβλεπε επίσης χρώματα και σε ανθρώπους, τα οποία άλλαζαν ανάλογα με την κατάσταση της υγείας τους και την ψυχολογική τους διάθεση. Δεν μπορούσα να ελέγξω αυτήν την ικανότητα. Ο Β φιλοδοξούσε να συνθέσει ένα έργο μυθιστορηματικού τύπου όπου οι φθόγγοι / συναισθήματα θα ήταν οι πρωταγωνιστές! Είναι πραγματικά ενδιαφέρουσες αυτές οι ικανότητες έστω και αν απλά πρόκειται για ιδέες που εγείρουν τη δημιουργική φαντασία.
_________________________________________
Σημειώσεις
[1] Από το βιβλίο της Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy (1885–88). Αυτή η αντιστοιχία χρώματος – ήχου στην ουσία προέρχεται από την πραγματεία του Sir Isaac Newton, Optiks (1704).
[2] Προτεινόμενη απόδοση των όρων στα ελληνικά.
[3] δες στο παρόν ιστολόγιο: Olivier Messiaen III: Αρμονική Τεχνική, Τρόποι Περιορισμένης Μεταφοράς [παρ. 5]
Άρθρα και ιστοσελίδες που συμβουλεύτηκα
• Scientific American
• Emerson, Lisa J. Mixed Signals
• Wikipedia, the free encyclopedia. Synesthesia• Ball, Malcom. The Olivier Messiaen Page• Easton, Judith A. A Review of Synesthesia: Colored Hearing, Creativity and Research• Cytowic, Richard. Synesthesia: Phenomenology And Neuropsychology
Βιβλιογραφία περί της Συναισθησίας
• Baron-Cohen, S., Wyke, M., & Binnie, C., (1987). Hearing words and seeing colours: An experimental investigation of a case of synesthesia. Perception, 16, 761-767.
• Bernard, J. (1986). Messaien’s synesthesia: The correspondence between color and sound structure in his music. Music Perception, 4, 41-68.
• Cytowic, R. (1995). Synesthesia: Phenomenology and neuropsychology. Psyche, 2, 2-10.
• Domino, G. (1989). Synesthesia and creativity in fine arts students: An empirical look. Creativity Research Journal, 2, 17-29.
• Hubbard, T. (1996). Synesthesia-like mappings of lightness, pitch, and melodic interval. American Journal of Psychology, 109, 219-239.
• Peacock, K. (1985). Synesthetic perception: Alexander Scriabin’s color hearing. Music Perception, 2, 483-506.
• Paulesu, E., Harrison, J., Baron-Cohen, S., Watson, J., Goldstein, L., Heather, J., Frackowiak, J., & Frith, C. (1995). The physiology of coloured hearing: A PET activation study of colour-word synesthesia. Brain, 118, 661-676.
• Rizzo, M., & Eslinger, P. (1989). Colored hearing synesthesia: An investigation of neural factors. Neurology, 39, 781-784.
• Van Campen, C. (1997). Synesthesia and artistic experimentation. Psyche, 3, 1-7.
• Van Campen, C. (1999). Artistic and psychological experiments with synesthesia. Leonardo, 32, 9-14.

Πέμπτη 7 Ιουνίου 2007

Olivier Messiaen VI: Για λίγο στην τάξη του

Η τάξη του Messiaen ήταν ανοικτή και στους εγγεγραμμένους μαθητές στο Conservatoire, αλλά και σε ελευθέρους ακροατές. Δεν έπαιρνε απουσίες και δεν είχε την τυπική αυστηρή συμπεριφορά των παραδοσιακών δασκάλων. Ήταν ανοικτός σε κάθε ιδέα και τη συζητούσε σοβαρά. Ενδεικτικό είναι το ανέκδοτο που ακολουθεί: Κάποια μέρα ένας σπουδαστής, στα σοβαρά ή για να κάνει κάποιο αστείο, του παρουσίασε ένα έργο σε κάποιο σημείο του οποίου ένας εκτελεστής έσπαγε μια καρέκλα και ταυτόχρονα η βιόλα έπαιζε μια νότα pizzicato. Ο Messiaen κοίταζε το έργο σοβαρά και όταν έφτασε στο εν λόγω σημείο, αφού σκέφτηκε για λίγο, είπε στον σπουδαστή: “κοίτα, σ’ αυτό το σημείο ο ήχος από το σπάσιμο της καρέκλας θα είναι πολύ δυνατός και η βιόλα δεν θ’ ακουστεί.”
Συχνά έφερνε στην τάξη του παρτιτούρες καινούριων έργων και τις ανέλυε με τους μαθητές του. Επίσης προσκαλούσε συνθέτες στην τάξη του να μιλήσουν για τη μουσική τους και να αναλύσουν έργα τους. Kαθόταν τότε μαζί με τους μαθητές του και άκουγε προσεκτικά. Ανάμεσα σε άλλους από τη τάξη του πέρασαν και οι Boulez και Ξενάκης.
Το χάρισμα (;) της χρωματικής συναισθησίας, να βλέπει δηλαδή τους ήχους ως χρώματα, νόμιζε ότι το διέθεταν όλοι οι άνθρωποι. Καθόταν στο πιάνο, έπαιζε μια συγχορδία και έλεγε στον απορημένο μαθητή του: “μα καλά, δε βλέπεις το χρώμα αυτής της συγχορδίας!”

Κυριακή 3 Ιουνίου 2007

Olivier Messiaen V: Quator pour la fin du Temps (2)

Τα μέρη του έργου στο πρωτότυπο και σε προτεινόμενη αγγλική και ελληνική μετάφραση:
I. Liturgie de cristal
(Liturgy of cristal / Λειτουργία του κρυστάλλου [Κρυστάλλινη λειτουργία (;)])
[κουαρτέτο]
II. Vocalise pour l' Ange qui annonce la fin du Temps
(Vocalise, for the Angel who announces the end of time / Βοκαλισμός, για έναν Άγγελο που αναγγέλλει το τέλος του Χρόνου)
[κουαρτέτο]
III. Abîme des oiseaux
(Abyss of birds / Η Άβυσσος των πουλιών)
[κλαρινέτο]
IV. Intermède
(Interlude / Ιντερμέδιο)
[βιολί, τσέλο, κλαρινέτο]
V. Lounge à l' Êternité de Jésus
(Praise to the eternity of Jesus / Ύμνος στην Αιωνιότητα του Ιησού)
[τσέλο και πιάνο]
VI. Danse de la fureur, pour les sept trompettes
(Dance of fury, for the seven trumpets / Χορός της Οργής, για τις επτά τρομπέτες)
[κουαρτέτο]
VII. Fouillis d'arcs-en-ciel, pour l' Ange qui annonce la fin du Temps
(Mingling of rainbows, for the Angel who announces the end of Time / Ένωση Ουράνιων Τόξων για τον Άγγελο που αναγγέλλει το τέλος του Χρόνου)
[κουαρτέτο]
VIII. Louange à l' Immortalité de Jesus
(Praise to the immortality of Jesus / Ύμνος στην Αθανασία του Ιησού)
[βιολί και πιάνο]
O R. S. Johnson [1], βιογράφος και μελετητής του έργου του Messiaen, σημειώνει ότι ο συνδυασμός βιολιού, κλαρινέτου, τσέλου και πιάνου, πιθανόν να μην είχε χρησιμοποιηθεί από τον Messiaen αν δεν του είχε επιβληθεί από τις συνθήκες. Από την μια μ’ αυτόν τον συνδυασμό το πιάνο δεν μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, από την άλλη ο αριθμός των οργάνων δεν είναι επαρκής για να μπορέσει να επιτευχθεί η ποικιλία του ηχοχρώματος που επιζητά ο Μessiaen, ένα στοιχείο χαρακτηριστικό σε έργα του συνθέτη για εκκλησιαστικό όργανο ή για ορχήστρα. Με δεδομένους αυτούς τους περιορισμούς πάντως, ο Messiaen επιτυγχάνει την μέγιστη δυνατή ηχοχρωματική ποικιλία στο Κουαρτέτο με την solo χρήση των οργάνων, αλλά και με τους διάφορους συνδυασμούς τους.
Το μέρος του τίτλου pour la Fin du Temps έχει διπλή σημασία για τον Messiaen:
α) Θεολογική, και
β) Μουσική, σημαίνει το τέλος του μουσικού χρόνου, έτσι όπως αυτός νοείται στην κλασσική μουσική, μια τάση η οποία είναι ήδη εμφανής σε παλιότερα έργα του.
Να πως είχε εξηγήσει την γέννηση του Ρυθμού σε μια διάλεξη του στο «Συνέδριο των Βρυξελλών» το 1958:
“Ας μην ξεχνάμε ότι το πρώτο και ουσιωδέστερο στοιχείο στην μουσική είναι ο Ρυθμός και ο Ρυθμός είναι πρωτίστως η αλλαγή του αριθμού και της διάρκειας. Ας υποθέσουμε ότι υπήρχε ένας και μόνον παλμός στο Σύμπαν. Ένας παλμός, πριν και μετά η αιωνιότητα. Ένα πριν και ένα μετά. Αυτή είναι η γέννηση του χρόνου. Φανταστείτε τώρα, σχεδόν αμέσως μετά τον πρώτο παλμό έναν δεύτερο. Επειδή κάθε παλμός ακολουθείται από την σιωπή που τον ακολουθεί, ο δεύτερος παλμός θα είναι μεγαλύτερης διάρκειας από τον πρώτο. Ένας άλλος αριθμός, μια άλλη διάρκεια. Αυτή είναι η γένεση του Ρυθμού”.
Πριν από το Κουαρτέτο όλα τα έργα που είναι γραμμένα από το 1935 και μετά χρησιμοποιούν είτε ένα solo όργανο, είτε φωνή και πιάνο. Είναι χαρακτηριστικό των πρώιμων κύκλων τραγουδιών ότι για το μεγαλύτερο μέρος τους το πιάνο και η φωνή είναι ρυθμικά ανεξάρτητα. Ούτε όμως αυτά τα έργα, ούτε τα έργα για εκκλησιαστικό όργανο χρησιμοποιούν πολυρρυθμία. Το Κουαρτέτο είναι το πρώτο έργο στο οποίο χρησιμοποιούνται πολυρρυθμικές δομές, στοιχείο που θα γίνει χαρακτηριστικό των έργων που ακολουθούν. Το πρώτο κομμάτι του Κουαρτέτου Λειτουργία του Κρυστάλλου είναι το πιο σημαντικό απ’ αυτήν την πλευρά επειδή υπάρχει υπέρθεση δύο ανεξάρτητων ρυθμικών ισοκρατών (Pedals) που παίζονται από το τσέλο και πιάνο, πάνω από δύο ανεξάρτητες μελωδίες με τραγούδι των πουλιών που παίζεται από το βιολί και το κλαρινέτο. Ο ρυθμικός ισοκράτης του μέρους του πιάνου αποτελείται από την επανάληψη 17 διαρκειών του Tala 1, χρωματισμένων από την επανάληψη 29 διαφορετικών συγχορδιών. Το αποτέλεσμα της αλληλουπέρθεσης συγχορδιών και ρυθμών θυμίζει το μεσαιωνικό ισορρυθμικό μοτέτο [2]. Η μη συνδυασμένη κίνηση ρυθμού – μελωδίας- αρμονίας τονίζεται από τον ίδιο τον Messiaen ο οποίος λέει ότι εργάστηκε με τον τρόπο του Guillaume de Machaut παρόλο που εκείνη την εποχή δεν γνώριζε το έργο του.
Συνδυασμός σειράς συγχορδιών και σειράς ρυθμικών αξιών:
Ο ρυθμός του τσέλου είναι παλίνδρομος. Σχηματίζει μια συνεχή ρυθμική αλυσίδα η οποία αποτελείται από παλίνδρομα κύτταρα. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει αρχή και τέλος σε αυτόν τον ρυθμό.
Παλίνδρομα ρυθμικά κύτταρα στο μέρος του τσέλου:
Οι δύο ρυθμικοί ισοκράτες (του τσέλου και του πιάνου), δεν σχετίζονται με το τραγούδι των πουλιών ούτε καθορίζουν την διάρκεια του μέρους. Το σχήμα αυτού του μέρους καθορίζεται από την ελεύθερη χρήση του τραγουδιού των πουλιών των δύο άλλων οργάνων (βιολιού και τσέλου).
Για την πρώτη κίνηση ο Messiaen σημειώνει:
“Είναι γύρω στις 5 το πρωί, ένα μοναχικό πουλί αυτοσχεδιάζει περιτριγυρισμένο από εκλεπτυσμένα θραύσματα ήχου και από μια ηχώ αρμονιών χαμένων ψηλά στα δένδρα. Μεταφέρατε τώρα αυτήν την εικόνα σε θεολογικό επίπεδο και θα έχετε την αρμονική σιωπή των ουρανών”.
Στο Κουαρτέτο διακρίνουμε μεταξύ των μερών του σχέσεις θεματικές και σχέσεις υφής , οι οποίες σχηματοποιούν το έργο ως σύνολο, όπως φαίνεται στο διάγραμμα που ακολουθεί:
Η δεύτερη κίνηση Βοκαλισμός, για έναν Άγγελο που αναγγέλλει το τέλος του Χρόνου συνδέεται θεματικά με την έβδομη κίνηση Ένωση ουράνιων τόξων για τον Άγγελο που αναγγέλλει το τέλος του Χρόνου. Η αρχική ιδέα της δεύτερης κίνησης αναπαριστά τον Άγγελο που αναγγέλλει το Τέλος του χρόνου και επιστρέφει για να γίνει επεξεργασία σε διάφορα τμήματα της έβδομης κίνησης. Και οι δύο κινήσεις περιλαμβάνουν δύο κύριες ιδέες. Η αντιθετική ιδέα της δεύτερης κίνησης η οποία ακολουθεί αμέσως από την πρώτη μουσική ιδέα μετασχηματίζεται και επεκτείνεται στο δεύτερο μέρος του έργου σαν μια μακριά κρατημένη μελωδία στα έγχορδα έναντι ανεξάρτητων υπερθέσεων συγχορδιών στο πιάνο που αναπαριστούν τις «ασύλληπτες αρμονίες του ουρανού».
Η έβδομη κίνηση είναι ιδιαίτερα σημαντική και περιγράφεται από τον Messiaen σαν Παραλλαγές του Πρώτου Θέματος, χωρισμένες από Επεξεργασίες του Δεύτερου.
Η τρίτη και έκτη κίνηση είναι μονωδίες. Η τρίτη είναι για κλαρινέτο solo και η έκτη για όλα τα όργανα που παίζουν σε οκτάβες. Επιπροσθέτως και οι δύο αυτές κινήσεις συσχετίζονται θεματικά με την τέταρτη κίνηση που είναι ένα Ιντερμέδιο χωρίς το πιάνο. Η τρίτη κίνηση Η Άβυσσος των πουλιών περιγράφει την “άβυσσο του Χρόνου, την θλίψη και κόπωσή του, αλλά και την επιθυμία για φως για αστέρια και για ουράνια πράγματα”. Η έκτη κίνηση περιγράφεται σαν Χορός της οργής, για τις επτά τρομπέτες, τρομπέτες που παίζονται από τους επτά αγγέλους της Αποκάλυψης. Όπως σημειώνει ο ίδιος ο Messiaen αυτό είναι το πιο χαρακτηριστικό κομμάτι του έργου από την άποψη του ρυθμού, χρησιμοποιούνται προστιθέμενες αξίες, αυξήσεις και σμικρύνσεις καθώς επίσης και μια σειρά παλίνδρομων (μη ανάδρομων ρυθμών) στο μεσαίο τμήμα αυτής της κίνησης που σχηματίζουν το Tala 2.
Η πέμπτη και έκτη κίνηση συσχετίζονται με βάση το ύφος, την ρυθμική αγωγή (αργή), την τονικότητα της Μι μείζονος, την ενορχήστρωση (solo όργανο και πιάνο) και την θεολογική ιδέα. Η πέμπτη κίνηση Ύμνος στην αιωνιότητα του Ιησού, για τσέλο και πιάνο, είναι ένας φόρος τιμής για τον Ιησού, τον Αιώνιο Λόγο του Θεού. Το κομμάτι αυτό προέρχεται από ένα παλιότερο έργο Fête des belles eaux για έξι ondes Martenot, γραμμένο για την έκθεση του Παρισιού του 1937. Η όγδοη κίνηση Ύμνος στην αθανασία του Ιησού, για βιολί και πιάνο, απευθύνεται στον Ιησού ο οποίος ανελήφθη στους ουρανούς. Το κομμάτι αυτό προέρχεται από ένα παλιότερο για εκκλησιαστικό όργανο, το Dyptique (Δίπτυχο).
____________________________________________
[1] Johnson Robert Sherlaw, Messiaen, Univesrity of California Press, 1975
[2] Θα αναφερθώ στην ενδιαφέρουσα συνθετική τεχνική του μεσαιωνικού μοτέτου σε επόμενο άρθρο.


Παρασκευή 1 Ιουνίου 2007

Olivier Messiaen IV: Βιογραφικές Σημειώσεις

1908
• Olivier Eugène Prosper Charles Messiaen. Γάλλος συνθέτης, οργανίστας, δάσκαλος και ορνιθολόγος.
- γέννηση: 10 Δεκεμβρίου 1908, Αβινιόν, Γαλλία.
- πατέρας: Pierre Messiaen (1883-1957), δάσκαλος Αγγλικών, μεταφραστής Shakespeare.
- μητέρα: Cécile Sauvage (1883-1927), ποιήτρια, πρώτη επιρροή στην διαμόρφωση του χαρακτήρα και πεπρωμένου του.
- αδελφός: Alain Messiaen

1917-18
• La Dame de Shalot (1917)
- Το πρώτο έργο του Messiaen που γνωρίζουμε
- Σόλο πιάνο, ο τίτλος από ένα ποίημα του Tennyson
• Μελέτη έργων όπερας, λογοτεχνίας.
• Πρώτα μαθήματα πιάνου & αρμονίας στη Nantes:
- πιάνο: Véron and Gontran Arcouët
- αρμονία: Jehan de Gibon

1919-1930
• Σπουδές στο Conservatoire de Paris.
- πιάνο: Georges Falkenberg
- πιανιστική συνοδεία: César Abel Estyle
- αρμονία: Jean Gallon
- σολφέζ, αντίστιξη, φούγκα: Noël Gallon και Georges Caussade
- όργανο, αυτοσχεδιασμός: Marcel Dupré
- ιστορία μουσικής: Maurice Emmanuel
- κρουστά: Joseph Baggers
- σύνθεση: Paul Dukas και Charles-Marie Widor
• Βραβεία:
- 1926: Φούγκα / 1929: Συνοδεία / 1929: όργανο & αυτοσχεδιασμός / 1930: Σύνθεση.
• Γνωριμία με Ελληνικούς και Ινδικούς ρυθμούς.

1931
• Οργανίστας στην La Sainte Trinité, Παρίσι.
- διατήρησε τη θέση του οργανίστα στον Καθεδρικό της Αγίας Τριάδος μέχρι το θάνατο του

1936
• Επιρροές από Satie και Cocteau.
• Συνιδρυτής της La Jeune France (Jolivet, Daniel-Lésur, Baudrier).
- Μανιφέστο: ανθρώπινες και πνευματικές ποιότητες στην μουσική.
• Γάμος (1934) με Claire Delbos (1906-1959). Μουσικός, μέλος του συγκροτήματος La Spirale.
• Poèmes pour Mi.
• Καθηγητής στην Ecole Normale και Schola Cantorum (μουσική δωματίου, prima vista, όργανο, αυτοσχεδιασμός).

1938
• Γιος: Pascal (14 Ιουλίου 1938)
• Chants de terre et de ciel

1939-42
• Vingt leçons d’ harmonie (1939 / από τον Monteverdi στον Ravel).
• Πόλεμος. Κατατάσσεται στον στρατό. Νοσοκομειακός βοηθός και αιχμαλωσία.
2 χρόνια στο Stalag VIII στη Σιλεσία.
• Quator pour la Fin du Temps (Π.Ε: 15/01/41)
• Technique de mon langage musical (1942/ ρυθμός, αρμονία, τρόποι). "Η μελωδία πρέπει να είναι το σημείο εκκίνησης κάθε σύνθεσης".

1943-47
• Καθηγητής στο Conservatoire de Paris (Αρμονία).
• Ιδιαίτερα μαθήματα με θέμα την Ανάλυση και τη Σύνθεση.
- Η λίστα των μαθητών του Messiaen περιλαμβάνει πολλά από τα σπουδαιότερα ονόματα συνθετών, θεωρητικών και εκτελεστών του 20ου αι. Μεταξύ αυτών οι P. Boulez, K. Stockhausen, Y. Loriot, J. Barraqué, B. Jolas, O. Knussen, T. Murrail, G. Benjamin και οι έλληνες συνθέτες Ι. Ξενάκη και Γ. Κουρουπό
• Trois Petites Liturgies de la Présence divine (01/04/1945) :
- έργο σταθμός, γίνεται ευρύτερα γνωστός
- αντικρουόμενες κριτικές
• Χαρακτηριστικά του ύφους του:
- ιδιαίτερη ενορχήστρωση (Cel., Vib., “gamelan”)
- "χρωματική συναισθησία"
- τραγούδι των πουλιών
- ιδιαίτερος χειρισμός των φωνών
- διαφωνίες (όχι παραδοσιακή χρήση)
- συμβολισμός
- όχι δραματικότητα
- Πίστη: Μεταφορά της ουσίας της Καθολικής λειτουργίας στην αίθουσα συναυλιών.
• Ακολουθούν παραγγελίες (Koussevitsy: Turangalîla-Symphonie) και προσκλήσεις για σεμινάρια σύνθεσης και ανάλυσης (Βουδαπέστη, Tanglewood, Darmstadt, Saarbrueken).

1947
• Καθηγητής στο Conservatoire de Paris (Αρμονία).

1948
• Τελειώνει την Turangalila-Symphonie.
1943-1945
• Περίοδος προϊούσας κρίσης - ατομικής και της μουσικής γενικότερα. Ο απλός σειραïσμός των τονικών υψών κρίνεται ανεπαρκής (Schoenberg, Berg).
• Πρώτες σκέψεις για Ολικό Σειραïσμό (Total Serialism, Total Organization).
- Μερικοί ιστορικοί πιστώνουν τον όρο “ολικός σειραϊσμός” στον Messiaen

1949
• Modes de valeurs et d’intensités / Neumes Rythmiques:
- 2 από τα 4 έργα του Quatre Etudes de Rythme pour piano
- 12 χρωματικοί φθόγγοι, αλλά όχι σειρά – μέρος ενός τρόπου
- Σύζευξη Ολικού Σειραïσμού και Τροπικότητας.
• Οι ιδέες του επηρέασαν τον Boulez και γενικότερα την ανάπτυξη του Ολικού Σειραïσμού.
- P. Boulez: Structures I (1952)

1953-1958
• Catalogue d'oiseaux, για πιάνο (1956-58)
• Πεθαίνει η πρώτη του γυναίκα Claire Delbos.

1960 ->
• Αλλαγή ύφους. Απομάκρυνση από «όμορφες» αρμονίες, τρόπους περιορισμένης μεταφοράς. (Chord-complex, όχι συγχορδία με την παραδοσιακή λειτουργία).
• Διαμόρφωση ενός ύφους πιο διάφωνου, μη τονικού και αφηρημένου.
• Ενασχόληση με σειραïκές διαδικασίες και το τραγούδι των πουλιών.
• Η μελωδία γίνεται μια από τις πολλές συνιστώσες του μουσικού έργου.

1962
• Νυμφεύεται την Yvonne Loriod.
• Περιοδεύει στην Ιαπωνία.

1964-1965
• Et expecto resurrectionem mortuorum:
- Παραγγελία της Γαλλικής κυβέρνησης για έργο αφιερωμένο στα θύματα του Β’ Παγκ. Πολέμου.

1966
• Καθηγητής Σύνθεσης στο Conservatoire de Paris.

1967
• Εκλέγεται μέλος του Γαλλικού Ινστιτούτου (Institut de France).

1969
• Βραβείο Calouste Gulbenkian.

1971-1974
• Βραβεία Erasmus και Sibelius (1971).
• Des Canyons aux Etoiles (Utah, πιάνο και ορχήστρα) :
- τρόποι περιορισμένης μεταφοράς, χρωματικές συσχετίσεις αρμονιών, βουνά, άβυσσοι, άστρα, πουλιά και ρυθμοί του Sharngadeva όλα συνυφασμένα με μια μνημειώδη θρησκευτική αντίληψη.

1975
• Αποσύρεται από το Conservatoire.

1975-1983
• Βραβείο Ernst Von Siemens (1975).
• Ανακηρύσσεται μέλος της Βασιλικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών του Βελγίου (1975).
• Saint François d’Assise (1975-1979):
- Π.Ε: 28 Νοεμβρίου 1983, Όπερα των Παρισίων. José van Dam στον πρωταγωνιστικό ρόλο (Αγ. Φραγκίσκος)
- Όπερα σε 3 Πράξεις και 8 Πίνακες. Λιμπρέτο του ίδιου. Η εσωτερική διαμάχη και η πνευματική εξέλιξη του Αγ. Φραγκίσκου
- το πλέον φιλόδοξο συνθετικό του πόνημα
- χρήση όλων των συνθετικών τεχνικών που επινόησε κατά τη διάρκεια των παρελθόντων 50 και πλέον χρόνων
- τεράστια ορχήστρα (22 ξύλινα πνευστά, 16 χάλκινα, 6 εκτελεστές κρουστών, 68 έγχορδα, 3 ondes Martenot, 6 φωνητικοί ρόλοι, 150 χορωδοί)
• Βραβείο Wolf Foundation of the Arts (Ιερουσαλήμ, 1983).
• Βραβείο Fondation Inamori (Kyoto, 1985).

1987
• Απονομή του μέγιστου βαθμού (Grand Croix) του Τάγματος της Λεγεώνας της Τιμής (Légion d' Honneur).

1989
• Βραβείο Primio Internazionale Paolo VI 1988.

1992
• Πεθαίνει στις 27 Απριλίου 1992 στο νοσοκομείο Beaujon του Παρισιού μετά από πολλούς μήνες πόνου και 2 εγχειρήσεις.

Τρίτη 29 Μαΐου 2007

Olivier Messiaen III: Αρμονική Τεχνική

Το κατωτέρω άρθρο θίγει χωρίς να εξαντλεί, υπό μορφήν σημειώσεων, τις αρμονικές πρακτικές του Messiaen. Για μια εις βάθος μελέτη του θέματος ανατρέξτε στο Technique de mon language musical και τα ίδια τα έργα του Messiaen.
• Μελέτησε τα Θεωρητικά της Μουσικής με βάση το παραδοσιακό, αυστηρό σύστημα του Conservatoire.
• Μελέτησε τις παραδοσιακές μορφές (Φούγκα - Σονάτα). Εστίασε την προσοχή του στην τμηματική κατασκευή αυτών των μορφών παρά στο λειτουργικό τους περιεχόμενο.
• Το Technique de mon language musical, Leduc (1942) είναι μια έκθεση των πρώιμων συνθετικών του τεχνικών (αρμονία, αντίστιξη, ρυθμός, φόρμα).
• Αντι-συμφωνική αντίληψη (όπως στον Debussy).

• Αρμονία περισσότερο διακοσμητική / ηχοχρωματική παρά λειτουργική. Απορροφάται από την ευρύτερη αντίληψή του για την τροπικότητα.
• Αρμονία περισσότερη στατική παρά δυναμική. Εκφράζει το άχρονο, ιδιαίτερα σε έργα με θρησκευτικό συμβολικό χαρακτήρα.
• Μερικές φορές οι σχέσεις V – I και IV –I καθίστανται προφανείς σε πρώιμα έργα του (Le Verbe από το La Nativité du Seigneur).
• Αρχή του Προστιθέμενου Φθόγγου (Principle of Added Note). “Όταν ηχεί το χαμηλό C, κάποιος με πολύ καλό αυτί ακούει και ένα F# - τον 11ο αρμονικό. Αυτό δικαιολογεί το να θεωρήσουμε αυτό το F# ως ένα προστιθέμενο φθόγγο στη βασική τρίφωνη συγχορδία στην οποία ήδη έχει προστεθεί μια 6η (C – E – G –A –F#)”. Αυτό το F# έχει ως φυσική λύση το C [1]. [παρ. 1].
(κάντε κλικ στις εικόνες για μεγέθυνση)
• Συγχορδία επί της Δεσπόζουσας (Chord on the Dominant). Επερείσεις επί των φθόγγων της δεσπόζουσας, οι οποίες ηχούν ταυτόχρονα με τους φθόγγους της δεσπόζουσας (Ενσωμάτωση των διαφωνιών με τους φθόγγους λύσης τους). Το σύνθεμα που προκύπτει δεν έχει λειτουργία δεσπόζουσας. Ο όρος χρησιμοποιείται κατ’ αναλογία με την κατασκευή της V13 στην παραδοσιακή αρμονία. [παρ. 2].
Συγκρίνετε το παρ. 2 / Messiaen με τα παρ. 3 / Wagner και παρ. 4 / Debussy. Τα παρ. 3 & 4 έχουν μεταφερθεί στη Ντο για άμεση σύγκριση με το παρ. 2.
• Τρόποι Περιορισμένης Μεταφοράς (Modes of Limited Transposition) [παρ. 5]:
- Αποτελούν τη βάση της μελωδίας και αρμονίας (Συνθετικοί τρόποι)
- Δεν εγκαθιδρύουν μια συγκεκριμένη τονικότητα και η μεταφορά από τον ένα στον άλλο δεν δίνει το αίσθημα της μετατροπίας.
• Συγχορδία της Αντήχησης (Chord of Resonance). Συγχορδία που κατασκευάζεται με τον 3ο αρμονικό ως θεμέλιο και τους περιττούς αρμονικοί μέχρι τον15ο. Παρατηρείστε ότι η συγχορδία παράγεται από τον Τρόπο 3 [παρ. 6].
• Συγχορδία με 4ες. Συνήχηση όλων των φθόγγων του Τρόπου 5 / [παρ. 7].
• Συγχορδίες προστιθέμενης Αντήχησης (Chords of Added Resonance). Φθόγγος ή συγχορδία που παίζεται p πάνω από μια f συγχορδία). Απορροφάται και αλλάζει το ηχόχρωμα της f συγχορδίας. Το προκύπτον σύνθεμα δεν λογίζεται τόσο ως συγχορδία όσο ως αλλαγή ηχοχρώματος (Couleurs de la Cité céleste: 2 TbnS f, 3 Cls p) [παρ. 8].
• Σύζευξη αρμονίας και ηχοχρώματος. Ηχητική Ταυτότητα Συγχορδίας (Sound Entity). Ο ακροατής δεν αντιλαμβάνεται τους φθόγγους μιας συγχορδίας ξεχωριστά αλλά ως ηχοχρωματικό όλον. Πρβλ με Ηλεκτρονική μουσική.
• Αρμονική παλέτα που διατρέχει το φάσμα από τις σύμφωνες μέχρι τις σκληρά διάφωνες συγχορδίες. Η αρμονική του γλώσσα παραμένει συνεπής με τις βασικές οργανωτικές αρχές της.
• Πύκνωση μια μελωδίας με ομόρρυθμους συγχορδιακούς φθόγγους. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια συνήθης εναρμόνιση, αλλά αλλαγή του ηχοχρώματος κάθε μελωδικού φθόγγου.
• Ο Messiaen αντιλαμβάνεται ήδη από την εποχή του Technique, ότι ένα στατικό αρμονικό σύστημα δημιουργεί προβλήματα στη φόρμα, την εξέλιξη και την επεξεργασία ενός μουσικού έργου. Η διαφωνία για παράδειγμα χάνει το σπουδαίο ρόλο που κατέχει στην τονική μουσική ως κινητήριος παράγων (συμφωνία = στάση / διαφωνία = κίνηση). Λύνει – εν μέρει - το πρόβλημα αναθεωρώντας και εξελίσσοντας ορισμένες βασικές παραδοσιακές αρμονικές τεχνικές:
- Ισοκράτης -> Ομάδα Ισοκρατών
- Ξένος Φθόγγος -> Ομάδα Ξένων Φθόγγων
- Το παραδοσιακό σχήμα: Προετοιμασία – Διαφωνία – Λύση μετασχηματίζεται σε: Ανάκρουση - Ένταση – Κατάληξη.
Η πλήρης λύση του προβλήματος θα έρθει κατά τη δεύτερη συνθετική του περίοδο (1935-48) με την ανάπτυξη ενός ρυθμικού συστήματος.
____________________________________________________________
[1] Ίσως δεν είναι σωστό να πούμε ότι το F# λύνεται στο C αφού αυτό λογίζεται ως συγχορδιακός φθόγγος. Μάλλον το F# προχωρά φυσικά προς το C όπως θα το έκανε και το E στη συγχορδία της Ντο μείζονος.