Δευτέρα, 30 Απριλίου 2007

Διατονικότητα - Χρωματικότητα -Ατονικότητα

Ακολουθεί μια σύντομη και σχηματική παρουσίαση των εννοιών της διατονικής και χρωματικής τονικότητας και της ατονικότητας.

• Διατονικότητα / Diatonic music: Το μουσικό υλικό (μελωδία και αρμονία) ενός έργου προέρχεται από μια συγκεκριμένη κλίμακα του μείζονος-ελάσσονος συστήματος.

Ο όρος τονικότητα δεν αναλίσκεται μόνον στη καταγωγή του μουσικού υλικού, δηλώνει κάτι περισσότερο και βαθύτερο: τις συγκεκριμένες σχέσεις – λειτουργίες – που διέπουν την I με τις υπόλοιπες βαθμίδες της κλίμακας, αλλά και γενικότερα τη μικροδομή και μακροδομή ενός τονικού έργου.

Η διατονική /τονική μουσική καλύπτει την περίοδο 1600-1900, περίοδος που συχνά καλείται της κοινής πρακτικής (common practice period). Η τονική μουσική υφίσταται και στις μέρες μας, στην pop μουσική, ή στο κίνημα της νεοτονικότητας για να αναφέρω δύο μόνο παραδείγματα. Το ενδιαφέρον για την τονικότητα ανανεώθηκε από το 1970 και μετά οδηγώντας στη νεοτονική /neotonal μουσική.

• Διατονική χρωματικότητα / Diatonic Chromaticism: Το διατονικό σύστημα μπορεί να περιέχει – και σχεδόν πάντα περιέχει - χρωματικούς φθόγγους, οι τονικές σχέσεις όμως παραμένουν σαφείς και ισχυρές.

• Χρωματικότητα –Υπερχρωματικότητα / Chromaticism / Ultrachromaticism: Διαρκής χρήση - μελωδικά και αρμονικά – και των 12 φθόγγων της χρωματικής κλίμακας. Ο ανωτέρω ορισμός και ο όρος υπερχρωματικότητα (ultrachromaticism) προτάθηκε από τον Paul O. Harder, Bridge to 20th Century Music, σελ.74.

Η κριτική διάκριση μεταξύ των δύο στυλ (διατονικού και χρωματικού) βρίσκεται στο μετασχηματισμό του διατονικού φθογγικού υλικού (κλίμακες μείζονος ελάσσονος τρόπου) του κλασσικού τονικού συστήματος στη συγκερασμένη 12φθογγη κλίμακα του χρωματικού τονικού συστήματος. (Gregory Proctor, Technical bases of the Nineteenth-Century Chromatic Harmony: A Study in Chromaticism, σελ. 131).

Το σημείο στο οποίο η τονική μουσική παύει να είναι διατονική και γίνεται χρωματική δεν είναι σαφές. Η σκέψη πολλών συνθετών του τέλους του 19ου αι. και των αρχών του 20ου (Listz, Wagner, R. Strauss) παρέμενε τονική, ο χρωματισμός στα έργα τους όμως ήταν έντονος σε σημείο που να “θολώνει” το τονικό κέντρο. Η χρωματική τονική μουσική μπορεί να αναλυθεί με τα ίδια εργαλεία με τα οποία αναλύουμε και την διατονική μουσική.

• Διτονικότητα – Πολυτονικότητα / Bitonality – Atonality: Η ταυτόχρονη χρήση δύο ή περισσοτέρων τονικοτήτων ονομάζεται διτονικότητα και πολυτονικότητα αντίστοιχα. Ο όρος κρίνεται αδόκιμος, δεδομένου του ότι τονικότητα σημαίνει “ένα” τονικό κέντρο συν τις ιεραρχικές-λειτουργικές σχέσεις που αυτό συνεπάγεται.

• Πανδιατονισμός /Pandiatonism: Σύστημα στο οποίο και οι 7 φθόγγοι μιας κλίμακας εξισώνονται ιεραχικά, π.χ στη Ντο το C δεν ακούγεται ως λειτουργική I και το G ως V. Ένας τρόπος να επιτευχθεί αυτο είναι η ταυτόχρονη ήχηση πολλών διατονικών φθόγγγων. (Kostka, Payne, Tonal Harmony, σελ.514)

• Ατονικότητα / Atonality: Μουσική χωρίς τονικό κέντρο. Εν γένει μη ιεραρχική χρήση των 12 φθόγγων της χρωματικής κλίμακας. Συστηματική αποφυγή υλικού και μηχανισμών που παραδοσιακά ορίζουν ένα τονικό κέντρο.

Ιστορικά, προς το τέλος του 19ου αι., η αυξανόμενη χρήση του χρωματισμού οδήγησε στην εκτόπιση του διατονικού συστήματος ως βασικής οργανωτικής αρχής σε όλα τα επίπεδα της οργάνωσης ενός έργου (μικροδομή και μακροδομή). Δεν θα πρέπει να συγχέεται ο χρωματισμός με την ατονικότητα!

Ο όρος ατονικότητα ίσως να μην είναι ο πλέον δόκιμος, στην αρχή μάλιστα χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει αρνητικά αυτή τη μουσική. Προτάθηκαν διάφοροι άλλοι όροι, όπως παντονικότητα / pantonality, οι οποίοι όμως δεν καθιερώθηκαν. Από μερικούς συγγραφείς ο όρος ατονικότητα χρησιμοποιείται για περιγράψει μόνον τα προσειραϊκά έργα της Β΄ Σχολής της Βιέννης, εν γένει όμως χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάθε έργο το οποίο δεν είναι τονικό.

Στους Πίνακες κατωτέρω δίνονται μερικά βασικά χαρακτηριστικά του Τονικού και του Χρωματικού συστήματος και ακολουθεί επεξήγηση μερικών όρων:

Πίνακας Α

Χαρακτηριστικά Τονικού συστήματος

Τονική (Ι)

Tonic

Υποδεσπόζουσα (IV)

Subdominant

Δεσπόζουσα (V)

Dominant

Μελωδικές βαθμίδες

Scale degrees / steps

Αρμονικές βαθμίδες

Harmonic degrees

Διατονικό φθογγικό υλικό / κλίμακα

Diatonic pitch material / key

Τρίφωνες συγχορδίες

Tertian harmonies

Συμφωνία (σταθερότητα) / διαφωνία (ένταση, τάση προς…)

Consonance (stability) / Dissonance (tension)

Αρμονικές διαδοχές V-I (σχέση 5ης)

V-I harmonic progressions

Γραμμές βάσιμου με χρήση V-I

V-I bass lines

Λύση του προσαγωγέα στη τονική (^7 - ^1)

Resolution of leading tone to tonic

Ιεραρχία

Hierarchy

Λύση των διαφωνιών σε συμφωνίες

Resolution of dissonances to more consonant sonorities

Ισοκράτες

Pedal points

Πίνακας Β

Χαρακτηριστικά Χρωματισμού

Διαδοχή συγχορδιών με σχέση 3ης (χρωματικής μέσης)

Chromatic mediant relationships

Διπλή σχέση χρωματικής μέσης

Doubly chromatic mediant relationships

Διαδοχή συγχορδιών με σχέση τρίτονου

Tritone relationships

Άμεσες (απότομες) μετατροπίες

Direct (abrupt) modulations

Μετατροπικές (πραγματικές) αλυσίδες

Real sequences

Σύντομες τονικοποιήσεις

Brief tonicizations

Μετέωρη τονικότητα

Suspended tonality

Δάνεια Μείζονος - Ελάσσονος

Mode Mixture

Χρήση εναρμονίων σχέσεων

Enharmonicism

Παράλληλη κίνηση φωνών (συγχορδιών)

Parallel voice leading

Συγχορδίες που παράγονται από τη κίνηση των φωνών

Voice-leading chords

Μη λειτουργικές διαδοχές συγχορδιών

Non functional chord successions

Ισοδιαμερισμός της οκτάβας

Equal division of the octave

Ελαττωμένες συγχορδίες 7ης

Diminished 7th chords

Αυξημένες συγχορδίες

Augmented triads

Άλυτες διαφωνίες

Unresolved dissonances

Μη λειτουργικές γραμμές βάσιμου

Nonfunctional bass lines

Ασαφής διάκριση μεταξύ συγχορδιακών και μη συγχορδιακών φθόγγων

Unclear distinction between chord tones and embellishments

Σύντομοι ορισμοί των όρων του Πίνακα Β:

• Σχέση 3ης [σ.3]: Δύο συγχορδίες ή δύο κλίμακες βρίσκονται σε σχέση 3ης, ή χρωματική σχέση μέσης (καλλίτερα στα ελληνικά σχέση 3ης), αν είναι του ιδίου είδους (Μ και οι δύο, ή Ε) και οι θεμέλιοί τους (οι τονικές τους αν πρόκειται για κλίμακες) απέχουν μια ανιούσα ή κατιούσα 3Μ ή 3μ. Δύο συγχορδίες σε σχέση 3ης έχουν ένα κοινό φθόγγο (μια κοινή pitch class).

Αν το είδος των συγχορδιών ή των κλιμάκων είναι διαφορετικό (Μ ή μία, Ε η άλλη) οι συγχορδίες ή οι κλίμακες λέμε ότι βρίσκονται σε διπλή χρωματική σχέση μέσης (doubly chromatic mediant relationships).

• Διαδοχή συγχορδιών με σχέση τρίτονου [σ.4Α]: Δύο συγχορδίες ή δύο κλίμακες βρίσκονται σε σχέση τρίτονου (4Α) αν οι θεμέλιοί τους (οι τονικές τους αν πρόκειται για κλίμακες) απέχουν μια ανιούσα ή κατιούσα 4Α (η 5ε).

• Άμεση (απότομη) μετατροπία: Μετατροπία η οποία δεν κάνει χρήση κοινών συγχορδιών ή κοινών φθόγγων. Η μετάβαση από τη μια τονικότητα στην άλλη δεν εξομαλύνεται. Στη μουσική της κλασικής περιόδου τέτοιες μετατροπίες γίνονται μεταξύ των φράσεων (phrase modulations). Πολλές από αυτές τις μετατροπίες μπορούν να εξηγηθούν με “απομακρυσμένες” κοινές συγχορδίες. Άμεσες μετατροπίες μπορούν να εμφανισθούν και μέσα σε μια φράση, ιδιαίτερα στη μουσική του 19ου αι.

• Μετατροπικές (πραγματικές) αλυσίδες: Τις μετατροπίες μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο κατηγορίες: τις διατονικές και τις μετατροπικές. Η διατονική αλυσίδα διατηρεί το φθογγικό υλικό στην αρχική τονικότητα, ενώ η μετατροπική τονικοποιεί κάποια άλλη βαθμίδα της κλίμακας.

• Σύντομες τονικοποιήσεις: Περιστασιακή εγκαθίδρυση ενός τονικού κέντρου. Τυπική περίπτωση στη χρήση χρωματικής αρμονίας.

• Μετέωρη τονικότητα: Ασαφής τονικότητα. Μπορεί να προκύψει από υπέρμετρη χρήση μη αρμονικών φθόγγων, διαδοχή συγχορδιών με σχέση 3ης, άλυτες V7 και άλλα μέσα.

• Δάνεια Μείζονος – Ελάσσονος: Συχνά ο μείζων τρόπος δανείζεται φθόγγους ή συγχορδίες από τον παράλληλό του ελάσσονα, σπανιότερα γίνεται το αντίθετο, για εκφραστικούς σκοπούς και σαν πηγή αλλοιωμένων συγχορδιών. Η διαδικασία είναι γνωστή με τους αγγλικούς όρους: mode mixture (μείξη τρόπων), borrowed chords (δανεισμός συγχορδιών) και mutation (μεταλλαγή).

• Χρήση εναρμονίων σχέσεων: Ο όρος θα διευκρινιστεί με ένα παράδειγμα: η V7 της Ντο (G-B-D-F) μπορεί να ερμηνευθεί ως Gr+6 της φα# (G-B-D-E#), F ≈ E#[1].

• Παράλληλη κίνηση φωνών (συγχορδιών): Η παράλληλη κίνηση φωνών που παράγει παράλληλη κίνηση συγχορδιών δεν είναι ξένη στη τονική αρμονία. Μια διαδοχή V7/Σολ – V7/Ντο – V7/Φα μπορεί να μετασχηματισθεί με χρήση παράλληλα κινούμενων ελαττωμένων συγχορδιών 7ης σε: °vii7/Σολ – °vii7/Ντο – °vii7/Φα. Η παράλληλη κίνηση των φωνών μπορεί να γίνεται και με μη λειτουργικές συγχορδίες. Συναφής είναι ο όρος planing με τον οποίο εννοούμε το “πάγωμα” μιας συγχορδίας και την κίνησή της παράλληλα έτσι ώστε να παράγει παράλληλες μελωδικές γραμμές. Η παράλληλη κίνηση των συγχορδιών γίνεται αντιληπτή από τον ακροατή ως μια παράλληλη κίνηση μιας “δέσμης γραμμών” και όχι ως ξεχωριστές αρμονίες (David Cope, New Directions in Music, σελ.5). Δεν είναι απαραίτητο η κίνηση των φωνών να είναι παράλληλη αλλά οπωσδήποτε πρέπει να είναι κατευθυνόμενη (directed). Συνήθως είναι βηματική και συχνά χρωματική. Συναφής είναι και ο όρος voice-leading chords.

• Μη λειτουργικές διαδοχές συγχορδιών: Συγχορδίες που δεν συνδέονται με βάση τους “κανόνες” της λειτουργικής αρμονίες. Οι voice-leading chords συνήθως παράγουν τέτοιες συνδέσεις.

• Ισοδιαμερισμός της οκτάβας: Οι Α και ε συγχορδίες είναι παραδείγματα ισοδιαμερισμού της οκτάβας. Άλλο παράδειγμα είναι μια μετατροπική αλυσίδα της οποίας η α΄ επανάληψη είναι μεταφορά του προτύπου κατά μια 3μ ή 3Μ (ανιούσα ή κατιούσα). Ο παραδοσιακός διαμερισμός της οκτάβας είναι μη συμμετρικός, I – V, V – I, καθώς και κατά 2μ και 2Μ με της οποίες κατασκευάζεται ο μείζων τρόπος.

• Άλυτες διαφωνίες: Η χρήση της διαφωνίας στη τονική μουσική είναι τυποποιημένη και ακολουθεί το σχήμα: Προετοιμασία – Διαφωνία – Λύση. Στον ύστερο 19ο αι. οι διαφωνίες συχνά παραμένουν άλυτες δημιουργώντας το αίσθημα μιας μετέωρης τονικότητας (δες ανωτέρω).

• Μη λειτουργικές γραμμές βάσιμου: Το βάσιμο σε ένα τετράφωνο σύνθεμα είναι η πιο ευαίσθητη φωνή. Οι αρμονικές λειτουργίες και εν γένει η αρμονική κατεύθυνση πηγάζει από αυτή τη φωνή. Ένα σκοπίμως μη λειτουργικό βάσιμο “θολώνει” την τονικότητα και δεν βοηθά στην αρμονική κατεύθυνση.

• Ασαφής διάκριση μεταξύ συγχορδιακών και μη συγχορδιακών φθόγγων: Στην τονική μουσική οι μη συγχορδιακοί φθόγγοι (S, R, P, N, DN, IN, app, esc, lp)[2] είναι ιεραρχικά κατώτερη από τους αρμονικούς. Όταν το πλήθος και η ιεραρχική τάξη των μη αρμονικών φθόγγων αυξάνουν οι λειτουργικές σχέσεις “χαλαρώνουν” έως και ακυρώνονται. Αυτή μεταξύ άλλων είναι και μια αιτία που οδήγησε στην κατάλυση της τονικότητας.


[1]σύμβολο εναρμόνιας αλλαγής

[2] S: Suspension / Καθυστέρηση, R: Retardation / Ανιούσα Καθυστέρηση, P: Passing Tone / Διαβατικός Φθόγγος, N: Neighbor Tone: Ποίκιλμα, DN: Double Neighbor Tone: Διπλό Ποίκιλμα, IN: Incomplete Neighbor Tone: Μη συμπληρωμένο Ποίκιλμα, app: Appogiatura: Επέρειση, esc: Escape Tone: Εκφυγή, lp: Leap Tone / Αλματικός Φθόγγος

1 σχόλιο:

Ανώνυμος είπε...

Aber argumentiere ich, dass entweder Match-Methode, schmuck thomas sabo die Partner sollten die Integration zwischen kulturellen thomas sabo glaube liebe hoffnung Ressourcen zu betonen, nach dem Markt und ihre jeweiligen Vorteile, entwickelte eine bestimmte thomas sabo shop geografische Gebiete oder Kundengruppen, den Vorteil der thomas sabo charm Kulturphilosophie andpandora Schmuck psychologischen Vorteil des Geistes angebote thomas sabo der Pandora Unternehmen Kultur. Regionale Kultur, der nationalen Kultur anhänger thomas sabo und der westlichen Kultur, die Kombination der traditionellen schmuck thomas sabo ketten Kultur, mit der modernen klassischen Kultur, thomas sabo schmuck Unternehmenskultur, kulturellen Bereich, etc., thomas sabo ohrringe abschattende Kombination aus neuen Kapazitäten und Pandora braeletproduct thomas sabo schmuck günstig Entwicklung kombiniert.